چرا نیروگاهها در جنگها هدف قرار میگیرند؟ وقتی خاموشی سلاح میشود
چرا نیروگاهها در جنگها هدف قرار میگیرند؟ بررسی نقش استراتژیک برق در جنگهای مدرن و پیامدهای انسانی و حقوقی حمله به زیرساختهای انرژی.
در جنگهای مدرن، همیشه گلوله و بمب تعیینکننده نیستند. گاهی قطع برق میتواند به اندازه یک حمله نظامی گسترده زندگی یک کشور را فلج کند. به همین دلیل در بسیاری از درگیریهای بزرگ جهان، نیروگاهها و زیرساختهای برق به اهداف مهم جنگی تبدیل شدهاند؛ اقدامی که هم پیامدهای راهبردی دارد و هم بحثهای جدی حقوقی و انسانی را به دنبال آورده است.
چرا زیرساختهای برق در جنگها اهمیت استراتژیک دارند؟
در دنیای امروز تقریباً همه بخشهای حیاتی یک کشور به شبکه برق وابسته هستند؛ از بیمارستانها و سیستم آبرسانی گرفته تا ارتباطات، حملونقل و صنایع.
به همین دلیل، حمله به نیروگاهها در جنگها میتواند پیامدهای گستردهای ایجاد کند. قطع برق نهتنها فعالیت کارخانهها و مراکز صنعتی را متوقف میکند، بلکه زندگی روزمره میلیونها شهروند را نیز مختل میکند.
همین مسئله باعث شده است که زیرساختهای برق در بسیاری از جنگهای مدرن به اهداف استراتژیک تبدیل شوند؛ اهدافی که گاهی مرز میان اقدام نظامی و نقض حقوق بشردوستانه را مبهم میکنند.
هدف قرار دادن نیروگاهها؛ سابقهای طولانی در جنگها
بررسی تاریخ جنگهای بزرگ نشان میدهد که حمله به زیرساختهای برق موضوع تازهای نیست و در بسیاری از درگیریهای قرن بیستم و بیستویکم رخ داده است.
جنگ جهانی دوم
در جریان جنگ جهانی دوم، تأسیسات صنعتی و انرژی نقش مهمی در استراتژیهای نظامی داشتند. ایالات متحده و بریتانیا در حملات هوایی خود بارها نیروگاهها و تأسیسات برق آلمان را هدف قرار دادند؛ زیرا این زیرساختها برای صنایع فولاد، تولید سوخت و شبکه راهآهن حیاتی بودند.
در مقابل، آلمان نیز در حمله به اتحاد جماهیر شوروی تلاش کرد شبکههای انرژی و برق این کشور را مختل کند.
جنگ کره
در سال ۱۹۵۲ و در جریان جنگ کره، ایالات متحده مجموعهای از نیروگاههای برقآبی کره شمالی را هدف قرار داد. این حملات باعث خاموشی گسترده در بخشهای بزرگی از کره شمالی شد و حتی در مناطقی از شمال شرق چین نیز کمبود برق ایجاد کرد.
جنگ خلیج فارس و فلج شدن زیرساختهای عراق
یکی از مهمترین نمونههای حمله به شبکه برق در جنگ مربوط به جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ است.
در این جنگ، ائتلاف بینالمللی به رهبری آمریکا بخش قابل توجهی از شبکه تولید برق عراق را هدف قرار داد. تنها طی چند هفته، حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد ظرفیت تولید برق این کشور از بین رفت.
پیامدهای این حملات بسیار گسترده بود:
- اختلال در تأمین آب آشامیدنی
- مشکلات جدی در بیمارستانها
- آسیب به شبکههای ارتباطی
- اختلال در خدمات شهری
این تجربه نشان داد که قطع برق در جنگ میتواند یک کشور را در مدت کوتاهی با بحران گسترده روبهرو کند.
بمباران یوگسلاوی و استفاده از بمبهای گرافیتی
در سال ۱۹۹۹ و در جریان حملات ناتو به یوگسلاوی، شبکه برق این کشور نیز هدف قرار گرفت.
در برخی از این عملیاتها از بمبهای گرافیتی استفاده شد؛ سلاحی که با ایجاد اتصال کوتاه در شبکه برق باعث خاموشی گسترده میشود اما معمولاً آسیب دائمی به زیرساختها وارد نمیکند.
این حملات موجب قطع برق در بخشهایی از صربستان و اختلال در شبکه برق ملی شد.
نمونههای معاصر؛ جنگ اوکراین و درگیریهای خاورمیانه
در سالهای اخیر نیز نیروگاهها در جنگها بارها هدف حملات قرار گرفتهاند.
در جنگ روسیه و اوکراین، تأسیسات انرژی از جمله نیروگاههای حرارتی، پستهای انتقال و شبکه توزیع برق به دفعات مورد حمله قرار گرفتهاند. نتیجه این حملات در بسیاری از شهرها خاموشیهای گسترده و برنامهریزیشده بوده است.
در درگیریهای میان اسرائیل و غزه نیز تنها نیروگاه اصلی غزه در مقاطع مختلف هدف حمله قرار گرفته است. همچنین در جنگ داخلی سوریه، زیرساختهای برق بارها در جریان حملات هوایی یا درگیریهای زمینی آسیب دیدهاند.
چرا ارتشها نیروگاهها را هدف قرار میدهند؟
کارشناسان نظامی معتقدند حمله به زیرساختهای برق در جنگ چند هدف راهبردی دارد:
- ایجاد فشار اقتصادی بر کشور مقابل
- مختل کردن صنایع و تولیدات نظامی
- کاهش توان لجستیکی و ارتباطی
- افزایش فشار روانی بر جامعه
با این حال چنین اقداماتی اغلب زندگی غیرنظامیان را نیز به شدت تحت تأثیر قرار میدهد؛ زیرا خدمات حیاتی مانند بیمارستانها، سیستم آبرسانی و گرمایش به برق وابسته هستند.
آیا حمله به نیروگاهها جنایت جنگی محسوب میشود؟
بر اساس حقوق بشردوستانه بینالمللی و کنوانسیونهای ژنو، زیرساختهای غیرنظامی اصولاً نباید هدف حمله قرار گیرند.
اما اگر یک تأسیسات غیرنظامی بهطور مستقیم در خدمت عملیات نظامی قرار گیرد، ممکن است به هدف نظامی مشروع تبدیل شود. با این حال حتی در چنین شرایطی نیز دو اصل مهم باید رعایت شود:
اصل تناسب: خسارت واردشده به غیرنظامیان نباید بیش از حد و نامتناسب با هدف نظامی باشد.
اصل تفکیک: حملات باید میان اهداف نظامی و غیرنظامی تمایز قائل شوند.
در صورتی که حمله به نیروگاهها و شبکه برق باعث آسیب گسترده و قابل پیشبینی به غیرنظامیان شود — مانند اختلال شدید در خدمات درمانی یا آب آشامیدنی — ممکن است بهعنوان نقض حقوق بشردوستانه بینالمللی یا حتی جنایت جنگی بررسی شود.
نیروگاههای هستهای؛ خط قرمز خطرناک در جنگ
در میان زیرساختهای انرژی، نیروگاههای هستهای حساسیت بسیار بیشتری دارند. حمله به چنین تأسیساتی میتواند به فاجعههای انسانی و زیستمحیطی گسترده منجر شود.
به همین دلیل قوانین بینالمللی محدودیتهای سختگیرانهتری برای حفاظت از این تأسیسات در زمان جنگ در نظر گرفتهاند.
وقتی خاموشی به ابزار فشار تبدیل میشود
تجربه جنگهای معاصر نشان میدهد شبکههای برق به یکی از میدانهای مهم نبرد در جنگهای مدرن تبدیل شدهاند. قطع برق میتواند بدون اشغال سرزمین یا درگیری مستقیم با نیروهای نظامی، فشار گستردهای بر دولتها و جامعه وارد کند.
با این حال هرچه وابستگی جوامع به برق بیشتر شده است، پیامدهای انسانی حمله به زیرساختهای برق نیز شدیدتر شده و بحثهای حقوقی و اخلاقی درباره مشروعیت چنین اقداماتی را پررنگتر کرده است.
