سقوط تهران در شاخص زیستپذیری؛ جنگ فقط جرقه بحران بود
تهران با سقوط ۱۰ رتبهای به جمع ۱۰ شهر انتهایی شاخص زیستپذیری جهان رسید؛ گزارشی که نشان میدهد جنگ فقط بخشی از بحران عمیق پایتخت است.
تهران برای نخستینبار به جمع ۱۰ شهر انتهایی شاخص زیستپذیری جهانی راه یافته است؛ سقوطی که در نگاه اول به جنگ نسبت داده میشود، اما جزئیات گزارش تازه اکونومیست نشان میدهد بحران زیستپذیری تهران بسیار عمیقتر و قدیمیتر از ماههای جنگ است. پایتخت ایران حالا با امتیاز ۴۵ از ۱۰۰ در رتبه ۱۶۴ ایستاده؛ جایگاهی نگرانکننده که از ضعف همزمان در ثبات، زیرساخت، فرهنگ و محیطزیست شهری خبر میدهد.
تهران در تازهترین گزارش شاخص زیستپذیری جهانی ۲۰۲۶، یکی از کمامتیازترین شهرهای جهان معرفی شده است؛ رخدادی که بار دیگر بحث کیفیت زندگی در پایتخت را به مرکز توجه آورده است. بر اساس ارزیابی واحد اطلاعات اکونومیست، زیستپذیری تهران در یک سال اخیر ۱۰ رتبه سقوط کرده و این شهر اکنون در میان ۱۰ شهر انتهایی جدول قرار دارد.
این افت شدید، در ظاهر با جنگ و پیامدهای امنیتی آن گره خورده است، اما دادههای گزارش نشان میدهد ریشههای بحران زیستپذیری تهران به پیش از جنگ بازمیگردد. امتیازهای پایین پایتخت در بخش زیرساخت، فرهنگ و محیطزیست نشان میدهد تهران پیش از شوک جنگ نیز با مشکلات مزمن و ساختاری دستوپنجه نرم میکرده است.
تهران چرا به انتهای جدول زیستپذیری رسید؟
واحد اطلاعات اکونومیست، زیستپذیری شهرها را بر پایه بیش از ۳۰ شاخص در پنج حوزه اصلی میسنجد: ثبات، بهداشت، آموزش، زیرساخت و فرهنگ و محیط. هدف این شاخص، اندازهگیری کیفیت واقعی زندگی روزمره در شهرهاست؛ اینکه شهروندان تا چه اندازه میتوانند در محیطی امن، کارآمد و قابلپیشبینی زندگی کنند.
در گزارش ۲۰۲۶، تهران امتیاز ۴۵ از ۱۰۰ را کسب کرده و در رتبه ۱۶۴ قرار گرفته است. این جایگاه، پایتخت ایران را در کنار شهرهایی قرار داده که سالها با جنگ، فقر، بیثباتی یا ترکیبی از همه این عوامل روبهرو بودهاند. این یعنی مسئله فقط افت رفاه نیست؛ بلکه دشوارتر شدن خودِ زندگی روزمره در تهران است.
جنگ چه اثری بر زیستپذیری تهران گذاشت؟
گزارش اکونومیست، جنگ را عامل مستقیم سقوط تهران به جمع ۱۰ شهر انتهایی معرفی میکند. در بخش ثبات، تهران تنها ۴۰ امتیاز گرفته؛ بخشی که در آن عواملی مانند درگیری نظامی، تهدید حمله، ناآرامی داخلی و ریسکهای امنیتی نقش مستقیم دارند.
جنگ، فقط تهران را تحت تأثیر قرار نداده است. بر اساس این گزارش، میانگین امتیاز شهرهای خاورمیانه و شمال آفریقا نیز کاهش یافته و بسیاری از شهرهای منطقه چند پله سقوط کردهاند. این روند نشان میدهد درگیری نظامی، تنها یک شهر را تضعیف نمیکند؛ بلکه شبکهای از حملونقل، انرژی، تجارت و امنیت منطقهای را مختل میسازد.
با این حال، اگرچه جنگ ضربه نهایی را به زیستپذیری تهران وارد کرده، اما تمام داستان همین نیست. وقتی یک شهر پیش از بحران نیز در بخشهای اصلی زندگی شهری ضعیف عمل کرده باشد، شوک امنیتی میتواند اثر بسیار شدیدتری بر آن بگذارد.
بحران زیرساخت؛ زخمی قدیمی در پایتخت
یکی از مهمترین نشانههای بحران زیستپذیری تهران، امتیاز پایین زیرساخت است. تهران در این بخش تنها ۳۹ امتیاز گرفته؛ عددی که از ضعف در حملونقل عمومی، کیفیت مسکن، پایداری انرژی، آب، ارتباطات و دسترسیهای شهری خبر میدهد.
این امتیاز را نمیتوان فقط به چند ماه جنگ یا یک بحران مقطعی نسبت داد. زیرساخت شهری نتیجه سالها تصمیمگیری، سرمایهگذاری و اولویتگذاری است. وقتی شهری در این بخش نمرهای پایینتر از ۴۰ میگیرد، به این معناست که در پاسخگویی به نیازهای روزمره شهروندان نیز با چالش جدی روبهروست.
در واقع، جنگ شاید اختلال را شدیدتر کرده باشد، اما ضعف زیرساخت در تهران از پیش وجود داشته است. شهری که در روزهای عادی با ترافیک فرساینده، فرسودگی ناوگان حملونقل، فشار بر خدمات عمومی و ناپایداری در برخی خدمات پایه روبهروست، در شرایط بحران آسیبپذیرتر میشود.
فرهنگ و محیط؛ امتیازی که از یک بحران عمیقتر خبر میدهد
تهران در بخش فرهنگ و محیط نیز تنها ۳۷ امتیاز گرفته است؛ یکی از پایینترین نمرهها در کارنامه این شهر. این شاخص فقط به مراکز فرهنگی یا فضای سبز محدود نیست، بلکه مجموعهای از شرایط اقلیمی، محدودیتهای اجتماعی، دسترسی به امکانات فرهنگی و ورزشی، کیفیت محیط شهری و سطح آزادی در زندگی روزمره را در بر میگیرد.
پایین بودن این امتیاز نشان میدهد زیستپذیری تهران فقط از ناحیه جنگ یا ناامنی ضربه نخورده، بلکه در لایههای عمیقتری از کیفیت زندگی شهری نیز دچار مشکل است. این همان بخشی است که احساس فرسودگی، محدودیت و کاهش رضایت از زندگی را در تجربه روزمره شهروندان منعکس میکند.
بهداشت و آموزش؛ نقاط نسبی بهتر تهران
در میان پنج حوزه اصلی، بهداشت و درمان با امتیاز ۶۳ بهترین نمره تهران است. این بخش شامل کیفیت خدمات درمانی، دسترسی به مراکز درمانی و امکان تهیه دارو و خدمات سلامت میشود. آموزش نیز با امتیاز ۵۸ در جایگاهی بالاتر از ثبات، زیرساخت و فرهنگ و محیط قرار دارد.
با این حال، همین اعداد هم نشان نمیدهد وضعیت تهران مطلوب است. نکته مهم این است که حتی خدمات درمانی و آموزشی، بدون پشتیبانی یک شهر پایدار و کارآمد، نمیتوانند به تنهایی زیستپذیری تهران را نجات دهند. بیمارستان خوب، وقتی دسترسی به آن دشوار باشد یا شهر درگیر اختلالهای گسترده شود، بخشی از کارایی خود را از دست میدهد.
فاصله تهران با شهرهای بالای جدول چقدر است؟
در صدر جدول زیستپذیری جهانی ۲۰۲۶، کپنهاگ با امتیاز ۹۸ قرار گرفته است؛ شهری که در بخش ثبات، آموزش و زیرساخت امتیاز کامل گرفته و در بهداشت و فرهنگ و محیط نیز نمرهای بسیار بالا دارد. فاصله ۵۳ امتیازی تهران با کپنهاگ، فقط یک اختلاف آماری نیست؛ این فاصله، تفاوت دو تجربه کاملاً متفاوت از زندگی شهری را نشان میدهد.
در شهرهای صدر جدول، کیفیت زندگی فقط به روزهای آرام محدود نمیشود. آنها برای بحران هم آمادهاند؛ از زیرساخت پایدار گرفته تا خدمات عمومی قابل اتکا، امنیت، حملونقل کارآمد و اعتماد عمومی. در مقابل، زیستپذیری تهران نشان میدهد پایتخت ایران حتی پیش از جنگ نیز از کمبود تابآوری رنج میبرده است.
آیا پایان جنگ برای بهبود زیستپذیری تهران کافی است؟
گزارش اکونومیست یک پیام روشن دارد: پایان شرایط جنگی برای بهبود زیستپذیری تهران ضروری است، اما کافی نیست. حتی اگر فشارهای امنیتی کاهش یابد، امتیازهای پایین زیرساخت و فرهنگ و محیط نشان میدهد پایتخت برای خروج از انتهای جدول به اصلاحات عمیقتری نیاز دارد.
زیستپذیری تهران زمانی بهتر میشود که شهر بتواند در روزهای عادی و بحرانی، خدمات پایهای مانند آب، برق، حملونقل، مسکن، درمان، ارتباطات و دسترسی فرهنگی را به شکلی پایدار و باکیفیت تأمین کند. بدون چنین تغییراتی، هرچند جنگ به پایان برسد، بحران کیفیت زندگی در تهران همچنان ادامه خواهد داشت.
جمعبندی
سقوط تهران در شاخص زیستپذیری جهانی را نمیتوان تنها به جنگ تقلیل داد. جنگ، شتابدهنده یک بحران قدیمی بود؛ بحرانی که سالها در زیرساخت، محیط شهری، کیفیت خدمات و تجربه روزمره زندگی در پایتخت شکل گرفته است. اگر قرار است زیستپذیری تهران بهبود پیدا کند، راهحل فقط در بازگشت ثبات امنیتی خلاصه نمیشود؛ بلکه به بازسازی عمیق ساختارهای شهری و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان وابسته است./ پیام ما
