ژئوپارک جهانی قشم در میدان جنگ؛ میراث زمین در امان ماند؟
ژئوپارک جهانی قشم در ماههای جنگ از آسیب مستقیم ژئوسایتها در امان مانده، اما گردشگری، اقتصاد محلی و حیاتوحش جزیره با تهدیدهای جدی روبهرو شدهاند.
بمبها و موشکهایی که در ماههای گذشته بر نقاط مختلف قشم فرود آمدند، فقط خانهها و زیرساختها را هدف نگرفتند؛ در این جزیره، میراثی چند میلیونساله نیز در فاصلهای نهچندان دور از میدان درگیری قرار داشت.
با این حال، بررسیهای انجامشده تاکنون نشان میدهد ژئوسایتهای قشم از آسیب مستقیم حملات در امان ماندهاند؛ هرچند جنگ، اقتصاد محلی و گردشگری این ژئوپارک را بهشدت تحت تأثیر قرار داده است.
ژئوپارک جهانی قشم در میدان جنگ
ماههاست نام قشم با حملات موشکی، انفجار و صدای سامانههای پدافندی گره خورده است. پس از نگرانی درباره جان انسانها و آسیب به زیرساختها، پرسش دیگری نیز مطرح شده است: جنگ چه بر سر میراث طبیعی قشم آورده است؟
جزیره قشم از سال ۲۰۰۶ بهعنوان نخستین ژئوپارک جهانی خاورمیانه در شبکه ژئوپارکهای جهانی یونسکو ثبت شده است؛ سرزمینی که بخشی از تاریخ چند میلیونساله زمین را در درهها، غارها، سواحل، جنگلهای حرا و دیگر پدیدههای زمینشناختی خود حفظ کرده است.
در ماههای اخیر، اما موقعیت راهبردی قشم در دهانه تنگه هرمز باعث شده این جزیره نیز در متن درگیریهای نظامی قرار گیرد؛ درگیریهایی که علاوه بر تلفات انسانی، به برخی زیرساختها از جمله تأسیسات آبشیرینکن آسیب زده و فعالیتهای اقتصادی و گردشگری را مختل کرده است.
انفجاری که یک خانواده قشمی را داغدار کرد
سکوت محله مسکونی چاهتنگو در قشم، حوالی ساعت ۳:۳۰ بامداد ۸ مرداد، با انفجاری مهیب شکسته شد. یک خانه مسکونی در چند ثانیه به آوار تبدیل شد و خانواده پنجنفرهای زیر آن گرفتار شدند.
پدر، مادر و فرزند یکونیمساله این خانواده جان خود را از دست دادند و دو کودک دیگر با جراحات شدید به بیمارستان منتقل شدند.
این حادثه تنها یکی از رخدادهایی است که قشم را در ماههای گذشته درگیر تبعات جنگ کرده است؛ از رهگیری و انهدام ریزپرندهها و فعالشدن سامانههای پدافندی گرفته تا حملات موشکی و هوایی و آسیب به زیرساختهای جزیره.
اما در کنار این خسارتهای انسانی و زیرساختی، سرنوشت میراث زمینشناختی قشم نیز به موضوعی مهم تبدیل شده است.
کدام ژئوسایتهای قشم در معرض تهدید هستند؟
ژئوپارک جهانی قشم مجموعهای از مهمترین ژئوسایتهای ایران را در خود جای داده است. دره ستارگان با ستونهای فرسایشی شگفتانگیز، تنگه چاهکوه با دیوارههای صیقلی، غار نمکدان، جنگلهای حرا، دره تندیسها، بام قشم، جزایر ناز، دره شور، دولاب و ساحل تخمگذاری لاکپشتهای پوزهعقابی، بخشی از این مجموعه هستند.
هر یک از این نقاط، روایتگر بخشی از تاریخ زمینشناسی منطقه خلیج فارساند؛ فرآیندهایی که شکلگیری بسیاری از آنها میلیونها سال زمان برده است.
به همین دلیل، نگرانی درباره تأثیر موج انفجار، لرزش زمین، تخریب زیستگاهها و حتی آسیبهای غیرمستقیم جنگ بر این میراث طبیعی، موضوعی جدی است.
با این حال، تاکنون گزارشی رسمی از آسیب مستقیم حملات به ژئوسایتهای قشم منتشر نشده است.
آیا موج انفجار میتواند ژئوسایتهای قشم را تخریب کند؟
کیمیا عجایبی، مدرس ژئوتوریسم و ارزیاب رسمی شبکه جهانی ژئوپارکهای یونسکو، درباره احتمال آسیب به پدیدههای زمینشناختی قشم میگوید این عوارض طی میلیونها سال شکل گرفتهاند و هرگونه ضربه، شوک یا تنش میتواند بالقوه موجب تخریب یا آسیب به آنها شود.
او با اشاره به دشواری پیشبینی دقیق آثار انفجار بر ژئوسایتها توضیح میدهد که میتوان این موضوع را با پیامدهای زلزله مقایسه کرد. به گفته او، امواج ناشی از زلزله میتوانند موجب لرزش، تنش و ریزش شوند و انفجارهای شدید نیز ممکن است آثار مشابهی ایجاد کنند.
با این حال، عجایبی تأکید میکند که بدون بررسیهای تخصصی نمیتوان با اطمینان کامل درباره میزان تأثیر انفجارها بر ژئوسایتها اظهار نظر کرد یا با قطعیت گفت چنین آسیبی رخ داده یا نداده است.
به گفته او، حتی در حملات شهری نیز ممکن است هدف یک ساختمان باشد، اما سازههای مجاور بر اثر موج انفجار یا فروریختن ساختمان اصلی آسیب ببینند. بنابراین فاصله انفجار، شدت آن، نوع مهمات و ویژگیهای زمینشناختی منطقه در ارزیابی خسارت اهمیت دارد.
بزرگترین ضربه جنگ به ژئوپارک جهانی قشم چیست؟
اگرچه تاکنون آسیب مستقیمی به ژئوسایتهای قشم گزارش نشده، اما جنگ یک ضربه مهم و ملموس به ساختار اقتصادی ژئوپارک وارد کرده است: توقف گردشگری.
عجایبی میگوید توقف ورود گردشگران از نظر اقتصادی «صددرصد زیانبار» است. با کاهش سفر به قشم، بازدید از ژئوسایتها، فروش صنایعدستی و سوغات، دریافت ورودی مجموعهها و بسیاری از فعالیتهای وابسته به گردشگری نیز متوقف یا محدود میشود.
این اتفاق فقط به گردشگران و صاحبان کسبوکارهای مرتبط با سفر آسیب نمیزند. درآمد حاصل از گردشگری بخشی از منابع مورد نیاز برای نگهداری، توسعه و مدیریت محدوده ژئوپارک را نیز تأمین میکند.
در شرایط جنگی، البته اولویتها تغییر میکنند. زمانی که تأمین نیازهای اولیه مردم با بحران مواجه است، گردشگری و حفاظت از میراث طبیعی ناگزیر در ردههای بعدی قرار میگیرند.
زیرساختهای قشم؛ حلقهای مهم در زنجیره ژئوپارک
آسیب به اسکلهها و دیگر زیرساختهای جزیره نیز از منظر ژئوپارک اهمیت دارد. زیرساخت مناسب یکی از ارکان فعالیت یک ژئوپارک است و تخریب آن میتواند ارتباطات تجاری، رفتوآمد، تأمین نیازهای اولیه و گردشگری را مختل کند.
از این منظر، حتی اگر موضوع ژئوپارک را کنار بگذاریم، آسیب به زیرساختهای قشم مستقیماً زندگی روزمره ساکنان جزیره را تحت تأثیر قرار میدهد.
حیاتوحش قشم هم از جنگ در امان نیست
تهدید جنگ برای قشم فقط به سنگها، درهها و زیرساختها محدود نمیشود. حیاتوحش نیز میتواند از پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم حملات آسیب ببیند.
عجایبی در اینباره به مهاجرت اجباری جانوران، نابودی زیستگاهها و از بین رفتن گونههای مختلف اشاره میکند و هشدار میدهد که پیامدهای چنین رخدادهایی میتواند گسترده و حتی جبرانناپذیر باشد.
این نگرانی در جزیرهای مانند قشم اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ جایی که ژئودیوِرسیتی، تنوع زیستی و زندگی جوامع محلی در کنار یکدیگر، بخش مهمی از ارزش ژئوپارک را تشکیل میدهند.
ژئوسایتها سالم ماندند، اما اقتصاد محلی آسیب دید
سجاد اشگرف، مدیر ژئوپارک جهانی قشم، میگوید در جریان حملات ماههای اخیر، هیچ آسیب مستقیمی به ژئوسایتها و میراث زمینشناختی جزیره وارد نشده است.
او میگوید وضعیت ژئوسایتها چندین بار پایش شده و آخرین بررسی نیز پس از حمله ۸ مرداد انجام گرفته است.
به گفته اشگرف، ژئوپارکها ساختارهایی پیچیده و چندلایهاند که بر پایه تعامل میان طبیعت، جامعه و اقتصاد محلی شکل میگیرند. بنابراین حتی اگر ژئوسایتها از آسیب مستقیم در امان بمانند، اختلال در گردشگری و اقتصاد محلی میتواند حیات ژئوپارک را تحت تأثیر قرار دهد.
او تأکید میکند که هدف اصلی ژئوپارکها، از جمله ژئوپارک جهانی قشم، ارتقای اقتصاد محلی است و توقف گردشگری و آسیب به کسبوکارهای منطقه، این هدف را با چالش جدی روبهرو کرده است.
فاصله انفجارها با ژئوسایتها چه نقشی داشت؟
اشگرف درباره احتمال تأثیر موج انفجار بر ژئوسایتها معتقد است بررسی دقیق این موضوع به دانش نظامی و شناخت ویژگیهای مواد منفجره، موشکها، پرتابهها و بمبها نیاز دارد.
با این حال، از منظر مدیریت ژئوپارک میتوان گفت تخریبهای ناشی از موج انفجار بالقوه میتوانند بر ژئوسایتها اثر بگذارند.
او در عین حال تأکید میکند که تاکنون تخریب قابلتوجهی مشاهده نشده و یکی از دلایل احتمالی آن میتواند فاصله نسبتاً زیاد محل انفجارها از ژئوسایتهای جزیره باشد.
بنابراین، در شرایط فعلی باید میان «احتمال آسیب» و «آسیب ثبتشده» تفاوت قائل شد؛ نگرانی علمی درباره آثار احتمالی انفجارها وجود دارد، اما شواهد موجود از آسیب مستقیم و قابلتوجه به ژئوسایتهای قشم حکایت نمیکند.
یونسکو وضعیت ژئوپارکهای ایران را پیگیری کرد
پس از پایان درگیریها و برقراری آتشبس موقت در فروردینماه سال جاری، کمیسیون ملی یونسکوی ایران با پایگاهها و آثار ثبتشده یونسکو در کشور مکاتبه کرد تا گزارش وضعیت آنها را دریافت و جمعبندی کند.
قرار بود این گزارشها از سوی کمیسیون ملی یونسکو به نهادهای بینالمللی و دبیرخانه یونسکو منتقل شود.
ژئوپارک جهانی قشم به دلیل قرارگرفتن در دهانه تنگه هرمز، همواره در معرض مجموعهای از بحرانهای امنیتی و ژئوپلیتیکی قرار داشته است. همین موقعیت، اهمیت تابآوری این منطقه را دوچندان میکند.
جنگ؛ آزمونی برای تابآوری قشم
مدیر ژئوپارک جهانی قشم معتقد است بحرانها میتوانند در کنار خسارتهای خود، فرصتی برای سنجش و تقویت تابآوری سرزمینی ایجاد کنند.
به باور او، سرمایه اجتماعی، تجربه جامعه محلی و شبکه همیاران ژئوپارک میتوانند در آموزش، تقویت و نهادینهکردن مفهوم تابآوری نقش مهمی داشته باشند.
در نهایت، داستان ژئوپارک جهانی قشم در میدان جنگ فقط روایت چند ژئوسایت و چند انفجار نیست. قشم نمونهای از پیوند میان طبیعت، اقتصاد، جامعه و امنیت است؛ جایی که میراث زمینشناختی میلیونها ساله، در برابر بحرانهایی قرار گرفته که در چند دقیقه میتوانند زندگی انسانها و ساختارهای اقتصادی یک منطقه را دگرگون کنند.
تا اینجا، ژئوسایتهای قشم بر اساس پایشهای انجامشده جان سالم به در بردهاند؛ اما اقتصاد محلی و گردشگری، که از پایههای اصلی حیات ژئوپارک هستند، هزینه سنگینی پرداختهاند. حفظ این میراث در آینده، بیش از هر چیز به بازگشت ثبات، تداوم پایشهای علمی و تقویت تابآوری جامعه محلی وابسته خواهد بود./ پیام ما
