پیش‌بینی ثریا از فرجام کودتای ۲۸ مرداد؛ وقتی تاریخ ورق خورد+عکس

​۲۸ مرداد ۱۳۳۲؛ روزی که در تقویم سیاسی ایران، مرز میان دموکراسی و استبداد نام گرفت. کودتایی که از عملیات‌های پنهانی «چکمه» بریتانیا تا نقشه پیچیده «تی. پی. آژاکس» سیا، چرخ روزگار را به نفع سلطنت برگرداند.

اما در میان این هیاهوی سیاسی، یک روایت متفاوت بیش از همه کنجکاوی‌برانگیز است: خاطرات ثریا اسفندیاری از لحظات فرار شاه به بغداد و پیش‌بینی‌اش از بازگشت به قدرت که محمدرضا پهلوی را در شوک فرو برد. در این گزارش، نگاهی داریم به جزئیات این رویداد سرنوشت‌ساز از منظری متفاوت.

عملیات «تی. پی. آژاکس»؛ مهره‌های شطرنج در تهران

کودتای ۲۸ مرداد صرفاً یک اتفاق داخلی نبود؛ پروژه‌ای چندملیتی که توسط کرمیت روزولت (آمریکا) و کریستوفر وودهاس (انگلستان) هدایت می‌شد. درحالی‌که محمدرضا پهلوی در ویلای کلاردشتِ خود در انتظار نتیجه‌ی بازی بود، سرلشکر فضل‌الله زاهدی با فرمان محرمانه شاه، خود را آماده تحویل گرفتن قدرت می‌کرد. اسدالله علم و شاپور ریپورتر نیز به عنوان بازوهای اجرایی، زمین بازی را برای سقوط دولت قانونی دکتر مصدق آماده کرده بودند.

از شکست تا سقوط؛ روایت ثریا اسفندیاری

ثریا اسفندیاری بختیاری در خاطرات خود، تصویری انسانی و البته وحشت‌زده از ۲۵ مرداد ارائه می‌دهد. لحظه‌ای که شاه، هراسان از شکستِ اولین تلاش کودتا، به همراه او و با هواپیمای شخصی از کلاردشت به سمت بغداد پرواز کرد.

آنچه در این میان توجه مورخان را جلب کرده، لحظات حضور آن‌ها در هتل «اکسلسیور» رم است؛ جایی که ثریا با خونسردی عجیبی به شاه می‌گوید: «من احساس می‌کنم تا چند روز دیگر به تهران بازخواهیم گشت.» پیش‌بینی‌ای که وقتی خبر سقوط دولت مصدق در ۲۸ مرداد به گوش آن‌ها رسید، محمدرضا پهلوی را حیرت‌زده کرد.

خیابان‌های تهران؛ وقتی اوباش تاریخ را می‌نویسند

در حالی که نگاه‌ها به تهران دوخته شده بود، خیابان‌های پایتخت صحنه تقابل‌ها بود. از حضور اوباش و چهره‌های جنجالی مانند شعبان جعفری (شعبون بی‌مخ) گرفته تا تظاهرات مردمی که در ۲۶ مرداد مجسمه شاه را پایین کشیدند.

با این حال، سرنوشت در ۲۸ مرداد به گونه‌ای دیگر رقم خورد. سرهنگ نصیری که پیش‌تر با ناکامی در اشغال خانه نخست‌وزیر مواجه شده بود، حالا نظاره‌گر پیروزی نقشه شومی بود که بسیاری از مورخان آن را «پایان دموکراسی نیم‌بند ایران» می‌نامند.

تحلیل تاریخی: چرا کودتای ۲۸ مرداد هنوز زنده است؟

کودتای ۲۸ مرداد فراتر از جابه‌جایی قدرت بود؛ این رویداد شکافی عمیق میان حاکمیت و جریان‌های ملی ایجاد کرد که تا دهه‌ها بر فضای سیاسی ایران سایه افکند. بازخوانی خاطرات ثریا اسفندیاری نه تنها روایتی زنانه از یک واقعه مردانه و خشن است، بلکه نشان‌دهنده عدم قطعیت‌هایی است که در لحظات مرگ و زندگیِ یک حکومت وجود دارد.

نتیجه‌گیری:

محمدرضا پهلوی پس از بازگشت به ایران، وعده «دموکراسی واقعی» را داد؛ وعده‌ای که سرنوشتش در دادگاه‌های نظامی مصدق و پاکسازی‌های اداریِ پس از کودتا آشکار شد. ۲۸ مرداد همچنان به عنوان یک «مطالعه موردی» از دخالت‌های خارجی در امور داخلی یک کشور در متون درسی و پژوهش‌های سیاسی جهان تدریس می‌شود؛ روزی که صدای ملت در هیاهوی تانک‌ها گم شد.