نسل سوم ارگانیک؛ گذار از تولید سالم به حکمرانی هوشمند غذا

کشاورزی ارگانیک در دهه‌های اخیر از یک حرکت اعتراضی و محدود به جریان اصلی نظام غذایی جهان تبدیل شده است. با این حال، چالش‌های نوظهور مانند تغییر اقلیم، تخریب منابع طبیعی، نابرابری اقتصادی و کاهش اعتماد مصرف‌کنندگان، نشان می‌دهد که رویکردهای سنتی ارگانیک دیگر کافی نیستند.

اخبار سبز کشاورزی؛ «نسل سوم ارگانیک» مفهومی نوین است که ارگانیک را به‌عنوان یک نظام یکپارچه، هوشمند و مشارکت‌محور بازتعریف می‌کند. این مقاله به تبیین مفهوم، ویژگی‌ها و الزامات نسل سوم ارگانیک و فرصت‌های پیش‌روی ایران می‌پردازد.

۱. مقدمه

غذا دیگر تنها یک کالای مصرفی نیست، بلکه به مسئله‌ای راهبردی در حوزه سلامت عمومی، محیط‌زیست، امنیت ملی و توسعه پایدار تبدیل شده است. کشاورزی صنعتی با وجود افزایش تولید، پیامدهایی چون فرسایش خاک، آلودگی آب، کاهش تنوع زیستی و افزایش بیماری‌های غیرواگیر را به همراه داشته است.

در این میان، کشاورزی ارگانیک به‌عنوان جایگزینی پایدار مطرح شد، اما خود نیز در مسیر تکامل به مرحله‌ای جدید رسیده است که از آن با عنوان «نسل سوم ارگانیک» یاد می‌شود.

۲. سیر تکامل ارگانیک؛ از نسل اول تا سوم

۲–۱. نسل اول ارگانیک: رویکرد طبیعی و تجربی

نسل اول ارگانیک مبتنی بر دانش بومی، حذف نهاده‌های شیمیایی و احترام به چرخه‌های طبیعی بود. این دوره عمدتاً غیررسمی، محلی و بدون استانداردهای مدون بود و بر اخلاق تولید و سلامت مصرف‌کننده تأکید داشت.

۲–۲. نسل دوم ارگانیک: استانداردسازی و تجاری‌سازی

با افزایش تقاضای جهانی، نسل دوم ارگانیک با تدوین استانداردها، نظام‌های گواهی‌دهی و توسعه بازارهای صادراتی شکل گرفت. هرچند این مرحله به رشد بازار کمک کرد، اما در برخی موارد منجر به تجاری‌شدن افراطی و فاصله گرفتن از اهداف اولیه ارگانیک شد.

۲–۳. نسل سوم ارگانیک: نگاه سیستمی و آینده‌نگر

نسل سوم ارگانیک حاصل نقد نسل دوم و پاسخ به بحران‌های نوین است. در این رویکرد، ارگانیک به‌عنوان بخشی از نظام حکمرانی غذا و توسعه پایدار تعریف می‌شود.

۳. مؤلفه‌های کلیدی نسل سوم ارگانیک

۳–۱. کشاورزی بازساختی و احیای منابع

نسل سوم ارگانیک بر احیای خاک، افزایش ماده آلی، مدیریت کربن و ارتقای تاب‌آوری اکوسیستم تمرکز دارد. هدف، نه فقط حفظ منابع، بلکه بازسازی فعال آن‌هاست.

۳–۲. فناوری و شفافیت

استفاده از فناوری‌های نوین مانند سنجش‌از‌دور، داده‌های بزرگ، بلاک‌چین و سامانه‌های ردیابی، شفافیت زنجیره تأمین را افزایش داده و اعتماد مصرف‌کننده را تقویت می‌کند.

۳–۳. مشارکت اجتماعی و نظام‌های جایگزین گواهی

توسعه نظام‌های مشارکتی مانند PGS، نقش کشاورزان خرد، تشکل‌ها و مصرف‌کنندگان را پررنگ می‌کند و هزینه‌های گواهی را کاهش می‌دهد.

۳–۴. عدالت اقتصادی و توسعه محلی

نسل سوم ارگانیک به معیشت کشاورزان، قیمت‌گذاری منصفانه، کاهش واسطه‌گری و توانمندسازی جوامع محلی توجه ویژه دارد.

۳–۵. پیوند سلامت، تغذیه و سیاست عمومی

در این نسل، ارگانیک بخشی از سیاست‌های سلامت، تغذیه سالم و پیشگیری از بیماری‌ها محسوب می‌شود.

۴. فرصت‌ها و چالش‌های ایران در نسل سوم ارگانیک

ایران با تنوع اقلیمی، دانش بومی، ظرفیت بالای تولید محصولات خاص ارگانیک و بازارهای صادراتی منطقه‌ای، از پتانسیل بالایی برخوردار است. با این حال، چالش‌هایی نظیر ضعف سیاست‌گذاری منسجم، کمبود آموزش تخصصی، محدودیت زیرساخت‌های گواهی و نیاز به فرهنگ‌سازی مصرف‌کننده وجود دارد.

نقش تشکل‌های تخصصی، انجمن‌های ارگانیک و نهادهای مدنی در گذار به نسل سوم ارگانیک حیاتی است؛ چرا که این نسل بدون اعتماد اجتماعی و مشارکت جمعی تحقق نخواهد یافت.

۵. نتیجه‌گیری

نسل سوم ارگانیک، بازتعریفی بنیادین از مفهوم غذا، کشاورزی و توسعه است. این رویکرد، ارگانیک را از یک برچسب تجاری به یک راهبرد ملی و جهانی برای سلامت انسان و زمین تبدیل می‌کند. آینده نظام غذایی، وابسته به میزان موفقیت کشورها در پذیرش و اجرای اصول نسل سوم ارگانیک خواهد بود.

سیدرضا نورانی، انجمن ارگانیک ایران