نگاهی تحلیلی به تفاوت مدیریت نخلستان‌های ایران و کشورهای پیشرو در صنعت خرما

وقتی صحبت از خرما می‌شود، بسیاری از مردم ذهنشان به سمت کشورهای عربی می‌رود؛ کشورهایی که در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در صنعت خرما انجام داده‌اند و نام خود را در بازارهای جهانی مطرح کرده‌اند. اما پرسشی که همواره ذهن مرا به خود مشغول کرده، این است:

چرا ایران، با وجود داشتن یکی از غنی‌ترین ذخایر ژنتیکی نخل خرما در جهان، هنوز به جایگاهی که شایسته آن است نرسیده است؟

این سؤال، حاصل مطالعه کتاب‌ها نیست؛ حاصل سال‌ها حضور در میان نخلداران جنوب کشور است. از نخلستان‌های هرمزگان و بوشهر گرفته تا خوزستان، کرمان، فارس و سیستان و بلوچستان، بارها شاهد بوده‌ام که نخلدار ایرانی با کمترین امکانات، محصولی تولید می‌کند که از نظر طعم، کیفیت و ارزش غذایی، توان رقابت با بهترین خرماهای جهان را دارد.

ایران، سرزمین تنوع خرماست. پیارم، مضافتی، زاهدی، استعمران، کبکاب، برحی، خاصویی، ربی، مرداسنگ، بریمی و ده‌ها رقم ارزشمند دیگر، تنها بخشی از سرمایه ژنتیکی کشور ما هستند؛ سرمایه‌ای که بسیاری از کشورهای تولیدکننده خرما از آن بی‌بهره‌اند.

اما حقیقت این است که داشتن بهترین ارقام، به‌تنهایی موفقیت نمی‌آفریند.

امروزه رقابت در صنعت خرما، دیگر تنها بر سر تولید بیشتر نیست؛ رقابت بر سر مدیریت بهتر است.

بر اساس آمارهای بین‌المللی، مصر، عربستان سعودی، ایران، الجزایر و عراق در میان بزرگ‌ترین تولیدکنندگان خرمای جهان قرار دارند و هر سال صدها هزار تا بیش از یک میلیون تن خرما تولید می‌کنند. با این حال، رتبه تولید همیشه به معنای موفقیت اقتصادی نیست.

نکته قابل تأمل اینجاست که برخی کشورها با تولید کمتر، درآمد بیشتری از خرما کسب می‌کنند. دلیل این موضوع نیز روشن است؛ آن‌ها خرما را فقط یک محصول کشاورزی نمی‌بینند، بلکه آن را یک صنعت می‌دانند.

در سال ۲۰۲۴، عربستان سعودی با ارزشی بیش از ۴۵۰ میلیون دلار، یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان خرمای جهان بود و تونس نیز با وجود تولید کمتر نسبت به برخی کشورها، جایگاه بسیار قدرتمندی در بازار صادرات خرما حفظ کرد. این موفقیت، بیش از آنکه نتیجه تعداد نخل‌ها باشد، حاصل سرمایه‌گذاری در فرآوری، بسته‌بندی، استانداردسازی، برندسازی و بازاریابی بین‌المللی است.

در تمام سال‌هایی که در نخلستان‌های کشور حضور داشته‌ام، به یک نتیجه مشترک رسیده‌ام.

مشکل اصلی نخلستان‌های ایران، نخل نیست؛ مدیریت است.

نخل ایرانی همان ظرفیتی را دارد که نخل عربستان، عمان یا امارات دارد. حتی در بسیاری از موارد، کیفیت ژنتیکی ارقام ایرانی بالاتر است. آنچه تفاوت ایجاد می‌کند، شیوه مدیریت باغ از نخستین روز کاشت تا آخرین مرحله صادرات است.

در بسیاری از نخلستان‌های کشورهای پیشرو، هیچ اقدامی بر پایه حدس و تجربه صرف انجام نمی‌شود. برای تغذیه، آبیاری، گرده‌افشانی، هرس، مبارزه با آفات و بیماری‌ها، برداشت و حتی زمان بسته‌بندی، برنامه‌ای مشخص وجود دارد.

در مقابل، هنوز در بخشی از نخلستان‌های کشور ما، بسیاری از تصمیم‌ها بر اساس عادت‌های قدیمی گرفته می‌شود؛ عادت‌هایی که شاید سال‌ها پیش پاسخ‌گو بودند، اما امروز دیگر با شرایط اقلیمی، اقتصادی و بازار جهانی همخوانی ندارند.

تغییرات اقلیمی، افزایش دمای هوا، شوری آب و خاک، محدودیت منابع آبی و ظهور آفات و بیماری‌های جدید، کشاورزی را وارد مرحله‌ای تازه کرده است. در چنین شرایطی، ادامه مدیریت سنتی دیگر پاسخ‌گوی نیاز نخلستان‌های امروز نیست.

یکی از تفاوت‌های اساسی که طی سال‌های اخیر به‌وضوح مشاهده کرده‌ام، نگاه کشورهای پیشرو به تغذیه نخل است.

در گذشته، تغذیه بیشتر به مصرف چند کود محدود می‌شد، اما امروز در نخلستان‌های موفق دنیا، تغذیه بخشی از یک برنامه مدیریتی است. نیاز گیاه در هر مرحله رشد بررسی می‌شود، کیفیت آب و خاک مورد توجه قرار می‌گیرد، عناصر غذایی به‌صورت متعادل مصرف می‌شوند و از ترکیب فناوری‌های زیستی، کودهای آلی و معدنی و محرک‌های رشد برای افزایش سلامت نخل استفاده می‌شود.

خوشبختانه در سال‌های اخیر، این نگاه در میان بسیاری از نخلداران ایرانی نیز در حال گسترش است. هر جا که مدیریت تغذیه از حالت سنتی خارج شده و بر پایه دانش روز انجام گرفته، نتایج آن کاملاً قابل مشاهده بوده است؛ افزایش یکنواختی خوشه‌ها، بهبود کیفیت میوه، افزایش مقاومت در برابر تنش‌های محیطی و کاهش خسارت برخی بیماری‌ها، تنها بخشی از دستاوردهای این رویکرد است.

این موضوع نشان می‌دهد که آینده صنعت خرمای ایران، بیش از هر زمان دیگری به تغذیه نوین، آموزش مستمر و مدیریت علمی وابسته است.

ادامه دارد…

دکتر اصغر وطنخواه

کارشناس ارشد بیماری‌های گیاهی، پژوهشگر و مدرس مدیریت نوین نخلستان‌ها