گوزن زرد ایرانی؛ از شایعه ذبح تا سفر به خانه جدید
یک سال پس از شایعه ذبح گوزن زرد ایرانی، آخرین وضعیت برنامههای رهاسازی و پایش ماهوارهای این گونه ارزشمند در فارس و یزد را بخوانید.
سال گذشته انتشار ویدئویی مبهم در شبکههای اجتماعی با این ادعا که «یک گوزن زرد ایرانی در مراسم اربعین ذبح شده است»، موجی از نگرانی و خشم را میان دوستداران محیط زیست برانگیخت.
اگرچه کارشناسان حیات وحش بلافاصله با دلایل متقن علمی این ادعا را تکذیب و ثابت کردند که حیوانِ درون ویدئو اصلاً گوزن زرد نبوده، اما این حادثه یک واقعیت تلخ را آشکار کرد: جامعه ایرانی شناخت بسیار کمی از یکی از ارزشمندترین و کمیابترین پستانداران خود دارد.
حالا درست یک سال پس از آن جنجال رسانهای، پروژههای نجاتبخشی برای انتقال و معرفی مجدد گوزن زرد ایرانی به زیستگاههای جدید در دو استان فارس و یزد کلید خورده است. «پیام ما» در گفتگو با فرشاد اسکندری، مدیر این پروژههای حفاظتی و مدیرعامل مؤسسه «حافظان حیات وحش شیردال»، ابعاد پنهان تکثیر، چالشهای پایش ماهوارهای و دلایل انتقال این گونه به مناطق «روشنکوه» و «باغ شادی» را بررسی کرده است.
چرا شایعه ذبح گوزن زرد ایرانی به سرعت باور شد؟
کمبود شدید محتوای آموزشی و اطلاعرسانی رسانهای درباره تنوع زیستی ایران، مهمترین عامل باورپذیری چنین شایعاتی است. در سالهای گذشته، تمرکز رسانهها و سمنها عمدتاً بر روی یوزپلنگ آسیایی بوده که حساسیت عمومی مثبتی را هم ایجاد کرده است؛ اما گوزن زرد ایرانی به عنوان گونهای که در لبه تیغ انقراض قرار دارد، همچنان در سایه بیخبری مانده است. وقتی مردم شناختی از ویژگیهای ظاهری، رفتار حرکتی و زیستگاه اصلی این حیوان نداشته باشند، هر ویدئوی فیک و هجمه رسانهای میتواند افکار عمومی را منحرف کند.
نقشههای جغرافیایی بقا؛ گوزن زرد اکنون کجا زندگی میکند؟
سازمان حفاظت محیط زیست ایران برای جلوگیری از انقراض قطعی این گونه، مراکز متعددی را برای تکثیر در اسارت و نگهداری نیمهطبیعی ایجاد کرده است. مهمترین این سایتها عبارتند از:
- شمال و غرب کشور: جزیره اشک در دریاچه ارومیه، سایت رشکان در آذربایجان غربی و فندقلو در اردبیل
- غرب و زاگرس: مانشت و قلارنگ در استان ایلام
- جنوب و مرکز: میانکتل و ارسنجان در استان فارس، باغ شادی در استان یزد
- شمال کشور: پناهگاه حیات وحش دشت ناز در مازندران
علاوه بر این سایتهای دولتی، دو مرکز خصوصی نیز تحت نظارت دقیق حاکمیتی سازمان محیط زیست وظیفه تکثیر این گونه را بر عهده دارند. با این حال، به دلیل وضعیت بحرانی این جانور، هرگونه بهرهبرداری اقتصادی نظیر تولید گوشت یا شکار تروفه (حتی در مراکز خصوصی) کاملاً ممنوع و غیرقانونی است.
از «دز» تا «روشنکوه»؛ استراتژی بازگرداندن گوزنها به دل طبیعت
هدف غایی تکثیر در اسارت، بازگرداندن حیوان به حیات وحش واقعی است. سرریز جمعیت مراکز تکثیر باید به زیستگاههای طبیعی هدایت شود. پارک ملی دز به عنوان زیستگاه تاریخی و آخرین پناهگاه طبیعی گوزن زرد ایرانی، از سال ۱۳۹۸ میزبان اولین مرحله رهاسازی بود.
اکنون در گام جدید، دو منطقه شکارممنوع «روشنکوه» در استان فارس و منطقه حفاظتشده «باغ شادی» در خاتم یزد به عنوان میزبانان جدید این گونه انتخاب شدهاند. ارزیابیهای اکولوژیکی و مطالعات مطلوبیت زیستگاه نشان میدهد که این مناطق پتانسیل بالایی برای پذیرش و بقای گوزنها دارند. کلید موفقیت این طرح، همراه کردن جامعه محلی و جلب مشارکت مردمی برای کاهش تعارضات محیطی است.
پایش علمی؛ چالش بزرگ ردیابی ماهوارهای در ایران
گوزن زرد ایرانی پستانداری به شدت محتاط، مخفیکار و عمدتاً شبفعال است. مشاهده مستقیم این حیوان در جنگلهای انبوه یا مناطق کوهستانی بسیار دشوار است. از این رو، پایش رادیویی و استفاده از گردنبندهای ماهوارهای برای ثبت مسیرهای مهاجرت، الگوهای رفتاری و قلمروطلبی آنها الزامی است.
با وجود تهیه تجهیزات ردیابی ماهوارهای مدرن برای پروژه پارک ملی دز، به دلیل موانع بوروکراتیک و امنیتی، مجوزهای لازم برای نصب این گردنبندها صادر نشده است. نمونههای بومی ردیاب نیز که بر پایه شبکه تلفن همراه (GSM) کار میکنند، در نقاط کور و فاقد پوشش مخابراتی زیستگاهها کارایی لازم را ندارند. حفاظت پایدار از این میراث طبیعی، نیازمند رفع این چالشهای فناورانه و همکاری همهجانبه میان نهادهای امنیتی، زیستمحیطی و بخش خصوصی است.
