روسیه و نظم جهانی پسالیبرال در حوزه غذا (بخش دوم)
جایگاه روسیه در نظم جهانی پسالیبرال حوزه غذا، نقش هلدینگهای کشاورزی، تمرکز سرمایه، سیاستهای صادراتی و چالش ادغام خردهمالکان در بازارهای جهانی.
رژیم غذایی جهانی سومین رژیم غذایی با تمرکز بر عنصر سرمایه، تولید مازاد مواد غذایی، افزایش زنجیرههای کالایی و کنترل بازارهای بینالمللی غذا توسط هژمونهای شرکتی از سال 1985 مشخص میشود؛ یعنی دقیقاً 6 سال پیش از سقوط اتحاد جماهیر شوروی.
این رژیم غذایی شرکتی مبتنی بر تولید کشاورزی صنعتی است که به استفاده از نهادهها، کود و سموم شیمیایی و آفتکشها، آبیاری و مکانیزاسیون در مقیاس بزرگ وابسته است.
از نظر تجارت جهانی غذا، رژیم غذایی شرکتها تحت سلطه هژمونهای غذایی است که بر بازارهای جهانی غذا تسلط دارند. شرکتهای بزرگ جهانی کشاورزی زنجیرههای تولید و توزیع عمودی و افقی را کنترل میکنند. کشورهای توسعهیافته برای محافظت از بازارهای داخلی خود موانع تجاری ایجاد میکنند و همزمان از یارانههای صادراتی برای فروش مواد غذایی به کشورهای در حال توسعه استفاده میکنند.
کشورهای در حال توسعه به نوبه خود وابسته به واردات میشوند و بخشهای کشاورزی خود را بر اساس واردات ارزانتر مواد غذایی سازماندهی مجدد میکنند که به نوبه خود خردهمالکان داخلی را به فقر میکشاند.
در دوره کمونیستی، بخش کشاورزی روسیه از جهانیشدن محافظت میشد و تولیدکنندگان مواد غذایی از رقابت بینالمللی مصون بودند. درست است که اتحاد جماهیر شوروی برای خرید غلات و سایر کالاهای کشاورزی وارد بازار جهانی غذا شد، اما بیشتر تجارت مواد غذایی مستلزم تجارت درونبلوک با سایر ملل کمونیستی و خودکفایی در برابر غرب غیرکمونیست بود. با این حال، از سال 1992، اقتصاد روسیه آزاد شد و در بازارهای جهانی ادغام گردید که با ورود به سازمان تجارت جهانی در سال 2012 برجسته شد. روسیه اکنون به عنوان واردکننده و صادرکننده مواد غذایی در رژیم غذایی سوم ادغام شده است.
ورود روسیه به رژیم غذایی جهانی با سه رخداد مشخص میشود. اولاً، ادغام روسیه در رژیم غذایی جهانی به دلیل ظهور هلدینگهای کشاورزی امکانپذیر شد. به طور خاص، گروه نسبتاً کوچکی از شرکتهای کشاورزی به نام هلدینگهای کشاورزی در اوایل دهه 2000 شروع به ظهور کردند و اکنون منابع عظیمی در اختیار دارند.
هلدینگهای کشاورزی مزارع بزرگ و شرکتی هستند. این مزارع نه تنها به دلیل اندازه خود قابل توجهاند ــ که بسیار بزرگتر از مزارع سنتی دولتی و جمعی دوران شوروی هستند ــ بلکه به دلیل «انواع مدیریت جدید، فناوریهای نوین، جهتگیری تجاری و رفتار تهاجمی در بازار» نیز برجستهاند؛ چنانکه امروزه کمتر از 23 درصد مزارع در روسیه، 93 درصد از کل سود را تشکیل میدهند.
تقریباً 700 واحد کشاورزی روسیه نشاندهنده تمرکز شدید قدرت اقتصادی است و بنابراین، برای درک سیستم کشاورزی روسیه و جایگاه مالکان خرد، لازم است داراییهای کشاورزی اقتصاد روسیه همانند بخشهای انرژی، بانکداری و امور مالی در این معادله گنجانده شوند.
تمرکز قدرت هلدینگهای کشاورزی در این واقعیت نهفته است که پنج هلدینگ بزرگ کشاورزی در سال 2019، 3.2 میلیون هکتار از زمینهای کشاورزی روسیه را کنترل میکردند (Prodimeks + Agrokul’tura ــ 790,000 هکتار؛ Rusagro ــ 670,000 هکتار؛ میراتورگ ــ 644,000 هکتار؛ Agrokompleks im. N. Tkacheva ــ 640,000 هکتار؛ و Ak Bars ــ 505,000 هکتار). تمرکز زمین و سایر منابع به تمرکز زنجیره تأمین و تولید منجر میشود. 15 شرکت برتر، 75 درصد غلات روسیه را صادر میکنند و 20 شرکت برتر، 60 درصد گوشت خوک کشور را تولید میکنند. همچنین 20 شرکت برتر، 49 درصد خوراک دام و 7 شرکت برتر، 43 درصد گوشت کشور را تولید میکنند.
نباید فراموش کرد که نهادهای بزرگ و شرکتی روسیه سرمایهگذاری مالی را از داخل و خارج کشور دریافت میکنند. طی سالهای 2012 تا 2016، بیش از 3 میلیارد دلار سرمایهگذاری خارجی در کشاورزی روسیه انجام شد. الکساندر تکاچف، وزیر کشاورزی، اظهار میداشت که در مدت مشابه، بیش از 1 تریلیون روبل توسط سرمایهگذاران داخلی در کشاورزی سرمایهگذاری شده است.
این سرمایهگذاریها در واحدهای کشاورزی و توسط آنها انجام شد و در نتیجه، تعدادی از مزارع دارای تجهیزات مدرن، تولید مکانیزه و جدیدترین فناوریها تحت عنوان هلدینگهای کشاورزی تأسیس شدند که با مقامات منطقهای و فدرال ارتباطات سیاسی داشتند و با دریافت بخش عمدهای از سرمایهگذاری و یارانههای دولتی از آن سود میبردند. دولت فدرال متعهد به تقویت هلدینگهای کشاورزی است، زیرا آنها موقعیت و اعتبار بینالمللی روسیه را در رژیم غذایی جهانی افزایش میدهند.
دومین رخداد با اظهارات صریح درباره تلاش روسیه برای تبدیل شدن به یک ابرقدرت غذایی جهانی مشخص میشود. آغاز این بیانیهها به دیمیتری مدودف، رئیسجمهور سابق، بازمیگردد که جاهطلبی روسیه برای تبدیل شدن به یک تأمینکننده جهانی غذا را مطرح کرد.
مدودف به عنوان نخستوزیر با مباهات گفت که روسیه توانایی «تغذیه نیمی از جهان» را دارد. در اکتبر 2017، وزیر تکاچف با اشاره به صادرات روبهرشد غلات و گوشت روسیه اظهار داشت: «ما ممکن است به یک قدرت کشاورزی پیشرو تبدیل شویم.»
غلات در حال حاضر کالای مهم صادراتی روسیه است. در سال کشاورزی 2015/2016، روسیه با پیشی گرفتن از ایالات متحده، کانادا و استرالیا، صادرکننده شماره یک گندم جهان بود. در سال کشاورزی 2016/2017 بیش از 35 میلیون تن غلات صادر کرد که رکوردی برای این کشور محسوب میشد. در سال کشاورزی 2017/2018 نیز با صادرات بیش از 50 میلیون تن غلات، از جمله حدود 37 میلیون تن گندم، جایگاه نخست را حفظ کرد.
وزیر تکاچف اهدافی برای تولید 140 تا 150 میلیون تن غلات و صادرات ثابت تا 50 میلیون تن تعیین کرد. در نوامبر 2016، برنامه فدرالی با عنوان «صادرات محصولات مجتمعهای کشاورزی» به تصویب مجلس اعلا رسید و در دسامبر همان سال اجرایی شد.
این برنامه در سال 2017 مبلغ 846 میلیون روبل دریافت کرد و بودجه آن تا سال 2020 به 2.5 میلیارد روبل افزایش یافت. در ژوئیه 2017، یک مرکز تحلیلی برای ترویج برندهای مواد غذایی روسی در بازارهای خارجی افتتاح شد که خدمات لجستیکی، حقوقی و مشاورهای به صادرکنندگان ارائه میداد. هدف این برنامه دستیابی به صادرات 30 میلیارد دلار تا سال 2021 و 50 میلیارد دلار تا سال 2024 (در مقایسه با 20 میلیارد دلار در سال 2017) بود.
سومین رخداد، عدم ادغام بلندمدت خردهمالکان در بازارهای خارجی است. تحلیلگران روسی به طور مداوم بر ضرورت ادغام خردهمالکان در سیستم بینالمللی کشاورزی، بهویژه بازارهای صادراتی اتحادیه اقتصادی اوراسیا، تأکید میکنند.
امروزه هلدینگهای کشاورزی بیشترین حمایت مالی دولتی را دریافت میکنند. آنها صادرات مواد غذایی را تسهیل میکنند و به روسیه اعتبار میبخشند و از این رو، تولیدکننده ترجیحی در سیستم غذا محسوب میشوند. اکتساب و بهکارگیری پیشرفتهای فناورانه مزیت بیشتری برای تصاحب بازارهای داخلی و خارجی به آنها میدهد. انقلاب فناورانه در روسیه بازتابی از تحولات مشابه در کشاورزی جهانی است.
در سطح جهانی، فناوریهای نوین در حوزه حسگرها، اتوماسیون و سایر زمینهها در حال گسترش است. در مزارع بزرگ، حسگرهای ماهوارهای و پهپادها میتوانند مناطق آلوده به آفات یا مشکلات دیگر را شناسایی کنند و امکان کاربرد دقیق مواد شیمیایی را فراهم سازند و در نتیجه مصرف کلی علفکشها و آفتکشها را کاهش دهند. روباتهای کشاورزی جایگزین کار دستی میشوند و در برداشت، چیدن میوه، وجین، کاشت و شخمزدن کارآمدتر عمل میکنند.
در حال حاضر، تولیدکنندگان کشاورزی روسیه در استفاده از فناوریهای پیشرفته از غرب پیروی میکنند، اما سیاستگذاران و سرمایهگذاران متعهد به مدرنسازی این بخش هستند.
معاون وزیر کشاورزی، I. Kuzin، خاطرنشان کرد که «بخش کشاورزی روسیه به شاخهای با فناوری پیشرفته تبدیل شده است و روباتیک و اتوماسیون نشان میدهد که کشاورزی روسیه به سطح کیفی جدیدی از توسعه حرکت کرده است.» تخمین زده میشود 10 درصد از بیش از 12,000 مزرعه بزرگ روسیه از فناوری پیشرفته استفاده میکنند.
بین سالهای 2012 تا 2016 بیش از 685 میلیون دلار در هوش مصنوعی و روباتیک کشاورزی سرمایهگذاری شد که 800 میلیون دلار سرمایهگذاری خصوصی اضافی را جذب کرد. با سرازیر شدن سرمایهگذاریها به فناوریهای نوین، شکاف میان مزارع بزرگ شرکتی و مالکان کوچک افزایش مییابد.
در روسیه، سرمایههای بزرگ کنترل زمینهای کشاورزی را در دست گرفتهاند، زنجیره ارزش محصولات و نهادههای غذایی را در انحصار خود دارند و بخش عمده یارانههای دولتی را دریافت میکنند. افزون بر ویژگیهای سطح شرکت، عوامل نهادی مانند ارتباطات سیاسی شرکتهای کشاورزی و سیاستهای عمومی نیز بر عملکرد اقتصادی آنها اثرگذار است.
پژوهشها نشان میدهد که هلدینگهای کشاورزی دارای ارتباطات سیاسی قویاند و در سطوح منطقهای و فدرال حمایت میشوند. این گروههای تجاری مجموعهای از شرکتهای مستقل حقوقی هستند که در مراحل افقی و عمودی زنجیره غذایی یا حتی صنایع نامرتبط فعالیت میکنند و از طریق پیوندهای سهامی به هم متصلاند.
روسیه میزبان برخی از بزرگترین شرکتهای کشاورزی جهان است که سهم قابل توجهی از نیروی کار روستایی را به کار گرفتهاند.
نویسنده: دکتر حسین شیرزاد، تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی
