«دِتِیم»؛ رقصِ گل بر دیوارههای تبرستان/ آیین خانهتکانی به وقتِ مازندران
آیین باستانی «دِتِیم» (Deteim) یا همان گِلمالی کردن دیوارههای کاهگِلی، جادویی است که زنان مازنی در روزهای پایانی اسفندماه به پا میکنند
در نیمه دوم اسفندماه در حالی که تمام ایران با غبارروبی و شستوشو به استقبال بهار میروند، در قلب روستاهای مازندران، خانهتکانی فراتر از یک نظافت ساده، یک «نوزایی معمارانه» است. آیین باستانی «دِتِیم» (Deteim) یا همان گِلمالی کردن دیوارههای کاهگِلی، جادویی است که زنان مازنی در روزهای پایانی اسفندماه به پا میکنند تا عطر خاک نمخورده، اولین قاصدک بهار در خانههای گلی شمال باشد.
دتیم؛ جادوی رنگ و خاک در خانهتکانی مازندرانی
در فرهنگ مازنی، خانهتکانی با واژهای عمیق به نام «دِتِیم» گره خورده است. وقتی اسفند به نیمه میرسد، زنان روستا با همراهی هم، به سراغِ تپههایی میروند که خاکِ رُسِ سفید یا زردِ مرغوبی دارند. این خاک را با آب و گاهی کمی کاه نرم مخلوط میکنند تا ملاتی جادویی ساخته شود. «دِتِیم» در واقع هنرِ نوسازی دیوارهای خانههای گِلی است.
آنها با دستهای هنرمندشان، لایهای نازک از این دوغابِ گِلی را روی دیوارهایِ دوده گرفته و کهنه میکشند تا خانه دوباره سپید، روشن و مهیای میزبانی از نوروز شود. این کار نه تنها جانی دوباره به بنا میدهد، بلکه نمادی از زدودن سیاهیهای سال گذشته از دیوارههای زندگی است.
کایر؛ همبستگی زنانه در گِلمالی دیوارهای گِلی
یکی از زیباترین بخشهای آیین «دِتِیم» و خانهتکانی در مازندران، سنت «کایر» یا همان همیاری است. در اسفندماه، هیچ زنی در روستا تنها نمیماند. امروز نوبت خانه «ننه گلابرو» است و فردا همه در حیاط خانه «خاله خدیجه» جمع میشوند. صدای خنده، آوازهای محلی (امیری و کتولی) و بوی چای هیزمی با بوی تند و شیرینِ گلِ تازه مخلوط میشود.
گِلمالی کردن دیوارهای خانههای گِلی، یک کارِ سختِ بدنی است، اما در سایه همیاری و کایر، به یک جشنِ پیشبهاری تبدیل میشود. این روحِ جمعی، همان چیزی است که بقای فرهنگ مازنی را در گذر قرنها تضمین کرده است.
پاکسازی کامل خانه؛ از مَجمعههای مسی تا تلارِ خانه
در کنار دتیم، خانهتکانی مازندرانی شامل جزئیاتِ ظریف دیگری هم است. شستنِ «مجمعههای» بزرگ مسی در رودخانه، آویزان کردنِ لحافهای دستدوز روی نردههای چوبی «تلار» (ایوانهای بزرگ خانههای شمالی) و صیقل دادنِ ظروف سفالی، بخشی از این ضیافت است.
مازندران در اسفندماه فقط بوی عید نمیدهد؛ بلکه بوی «نو شدنِ ریشهها» را میدهد. خانههای گِلی که در طول زمستانِ مرطوب شمال، نمور و تیره شده بودند، حالا با «دِتِیم» نفس میکشند و پنجرههای چوبیشان به روی شکوفههای آلوچه باز میشود.
سخن پایانی: میراثی که نباید در گلولای زمان گم شود
آیین «دِتِیم» و سنتهای خانهتکانی در مازندران، یادآور پیوند ناگسستنی انسان با طبیعت است. اگرچه امروز خانههای آجری و سیمانی، جای خانههای گِلی را گرفتهاند، اما فلسفه «دِتِیم» یعنی «پاکسازی کامل خانه» و بخشیدنِ رنگِ روشن به دیوارههای دل، هنوز در رگهای فرهنگ مازنی جاری است. پاسداشت این آیینهایِ کمتر کار شده، پاسداشتِ هویتی است که بهار را نه در ویترینِ مغازهها، بلکه در آغوشِ پرمهرِ زمین جستوجو میکند.
