روز جهانی تنوع زیستی؛ پاسداشت حیات و مسئولیت انسان در حفاظت از طبیعت

​سازمان ملل متحد به‌منظور افزایش آگاهی جهانی درباره اهمیت تنوع زیستی و نقش آن در بقای انسان و پایداری زمین، روز ۲۲ مه (برابر با اول خرداد) را «روز جهانی تنوع زیستی» نام‌گذاری کرده است.

این روز فرصتی ارزشمند برای یادآوری این حقیقت است که زندگی بشر، امنیت غذایی، سلامت، اقتصاد و آینده نسل‌های بعد، همگی به سلامت طبیعت و تنوع موجودات زنده وابسته‌اند.

تنوع زیستی یا «گوناگونی زیستی» به مجموعه اشکال متنوع حیات روی کره زمین گفته می‌شود. این مفهوم نه‌تنها شامل تنوع گونه‌های گیاهی، جانوری و میکروارگانیسم‌هاست، بلکه تفاوت‌های ژنتیکی میان موجودات زنده و گوناگونی بوم‌سازگان‌ها (اکوسیستم‌ها) را نیز دربر می‌گیرد. از جنگل‌های انبوه هیرکانی و تپه‌های مرجانی گرفته تا بیابان‌ها، تالاب‌ها و مراتع، همگی بخشی از میراث ارزشمند تنوع زیستی جهان محسوب می‌شوند. دانشمندان تنوع زیستی را در سه سطح اصلی تعریف می‌کنند:

۱. تنوع ژنتیکی: تفاوت ژن‌ها در میان افراد یک گونه که سبب سازگاری و بقای موجودات در برابر تغییرات محیطی می‌شود.

۲. تنوع گونه‌ای: گوناگونی گیاهان، جانوران و میکروارگانیسم‌ها در طبیعت.

۳. تنوع اکوسیستمی: تفاوت میان زیست‌بوم‌های مختلف مانند جنگل، دریا، بیابان، مرتع و تالاب.

تنوع زیستی یعنی حیات در همه شکل‌های آن؛ از یک میکروارگانیسم در اعماق اقیانوس‌ها تا یک بوته زعفران در مزرعه، از پرواز یک پرنده در آسمان تا دویدن آهویی در دشت. تفاوت در شکل برگ درختان جنگل، رنگ گل‌ها، ساختار بدن جانوران و حتی موجودات ریز خاک، همگی جلوه‌هایی از تنوع زیستی هستند.

طبیعت؛ ستون اصلی حفاظت از تنوع زیستی

طبیعت سالم، بستر اصلی حفظ تنوع زیستی است. هرچه اکوسیستم‌ها سالم‌تر و دست‌نخورده‌تر باشند، گونه‌های بیشتری توان ادامه حیات خواهند داشت. جنگل‌ها، رودخانه‌ها، تالاب‌ها و مراتع تنها مناظر زیبا نیستند؛ بلکه شبکه‌ای پیچیده و هماهنگ از حیات را در خود جای داده‌اند که ادامه زندگی انسان نیز به آن وابسته است. جنگل‌های کهن هیرکانی ایران نمونه‌ای کم‌نظیر از این اهمیت هستند. این جنگل‌های باستانی که میلیون‌ها سال قدمت دارند، مأمن گونه‌های متنوع گیاهی و جانوری‌اند و نقش مهمی در تولید اکسیژن، حفظ خاک، ذخیره آب، ترسیب کربن و تعدیل اقلیم دارند. نابودی بخشی از این جنگل‌ها به معنای از دست رفتن بخشی از سرمایه ژنتیکی و طبیعی جهان است.

خاک نیز یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های تنوع زیستی به شمار می‌رود که میزبان ۲۵ درصد از تنوع زیستی است. میلیاردها موجود زنده ریز در خاک زندگی می‌کنند که نقش اساسی در تجزیه مواد آلی، حاصلخیزی، سلامت خاک و تولید غذا دارند. بدون تنوع زیستی خاک، کشاورزی پایدار و امنیت غذایی امکان‌پذیر نخواهد بود.

تهدیدهای پیش‌روی تنوع زیستی

امروزه تنوع زیستی جهان با تهدیدهای جدی روبه‌رو است، از جمله:

• تخریب جنگل‌ها و زیستگاه‌ها
• آلودگی آب، خاک و هوا
• تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین
• شکار و بهره‌برداری بی‌رویه از گونه‌ها
• مصرف ناپایدار منابع طبیعی
• گسترش کشاورزی و شهرنشینی غیر‌اصولی

ادامه این روند می‌تواند منجر به انقراض بسیاری از گونه‌ها و برهم خوردن تعادل اکولوژیک زمین شود؛ تعادلی که سلامت و بقای انسان نیز به آن وابسته است.

نقش انسان در پاسداری از حیات

حفاظت از تنوع زیستی تنها وظیفه دولت‌ها و سازمان‌های محیط‌زیستی نیست، بلکه مسئولیتی همگانی است. کاهش مصرف بی‌رویه منابع، حمایت از جنگل‌ها و تالاب‌ها، جلوگیری از آلودگی طبیعت، توسعه کشاورزی پایدار و حفاظتی، حفظ گونه‌های بومی و آموزش نسل جوان، از مهم‌ترین راهکارهای حفاظت از تنوع زیستی به شمار می‌روند.

امروزه جهان بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازگشت به طبیعت و احترام به قوانین آن است. اگر طبیعت نابود شود، انسان نیز آینده‌ای نخواهد داشت. حفظ تنوع زیستی در حقیقت حفاظت از زندگی، امنیت غذایی، سلامت و آرامش نسل‌های آینده است. روز جهانی تنوع زیستی یادآور این حقیقت است که زمین تنها میراث ما نیست، بلکه امانتی برای آیندگان است؛ امانتی که باید با خرد، مسئولیت‌پذیری و عشق به طبیعت از آن پاسداری کنیم.

دکتر محمد اسماعیل اسدی، پژوهشگر ارشد آب، خاک و کشاورزی حفاظتی