کمفروشی اینترنت در فورسماژور؛ آیا حق کاربران بازگردانده میشود؟
کمفروشی اینترنت در فورسماژور؛ بررسی حقوق کاربران، اختلال اینترنت، نگاه حقوقی به تعلیق قراردادها و امکان بازگشت هزینه بستههای اینترنتی.
اینترنت وصل است، بسته فعال است، پیامک مصرف میآید؛ اما کار نمیکند. در روزهایی که اختلال گسترده اینترنت به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده، پرسش اصلی کاربران دیگر فقط کیفیت اتصال نیست، بلکه این است: در شرایط فورسماژور، تکلیف هزینه اینترنت و حق کاربران چه میشود؟
کمفروشی اینترنت در فورسماژور؛ اینترنت هست، اما نیست
اخبار سبز کشاورزی؛ از نیمه دیماه، اینترنت در ایران وارد وضعیتی خاکستری شده است؛ نه قطع کامل و نه اتصال پایدار. کاربران آیکن اینترنت را روی گوشی و لپتاپ میبینند، بستههای اینترنتی فعالاند و پیامکهای مصرف ارسال میشود، اما دسترسی به سرویسهای بینالمللی مختل است و اینترنت عملاً کارایی سابق را ندارد.
در چنین شرایطی، کمفروشی اینترنت در فورسماژور به یکی از جدیترین دغدغههای کاربران تبدیل شده است؛ زمانی که هزینه پرداخت میشود، اما خدمت کامل ارائه نمیشود.
شبکهای که خاموش نشده، اما کار هم نمیکند
کاربران وضعیت این روزهای اینترنت را با یک جمله توصیف میکنند: «وصل است، اما کار نمیکند.» پیامرسانها بالا نمیآیند، شبکههای اجتماعی خارجی یا از دسترس خارجاند یا با اختلال شدید کار میکنند و بسیاری از خدمات آنلاین به تجربهای فرسایشی بدل شدهاند.
این وضعیت فقط یک اختلال فنی نیست؛ بلکه پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و حقوقی گستردهای دارد. از کسبوکارهای آنلاین و فریلنسرها گرفته تا کاربران عادی، همه با این پرسش روبهرو هستند که وقتی اینترنت کارایی ندارد، آیا قرارداد فروش اینترنت همچنان معتبر است؟
بستههایی که مصرف میشوند، بدون آنکه استفاده شوند
در روزهای نخست اختلال، یکی از اصلیترین اعتراضها به مصرف غیرعادی بستههای اینترنتی مربوط بود. بسیاری از کاربران میگویند حجم بستههایشان زودتر از حد انتظار تمام میشود، درحالیکه استفادهشان بهشدت محدود شده است.
برخی کاربران گزارش دادهاند که در شرایطی که تنها به چند سایت خبری یا پلتفرمهای موسیقی دسترسی داشتهاند، مصرف اینترنت آنها چند برابر روزهای عادی بوده است. این موضوع، شائبه کمفروشی اینترنت در فورسماژور و نبود شفافیت در نحوه محاسبه مصرف را پررنگتر کرده است.
یکی از کاربران نوشته است: «وقتی دسترسیها محدود است اما مصرف بالا میرود، احساس تضییع حق طبیعی است. مساله فقط هزینه نیست؛ بیاعتمادی است.»
پاسخ اپراتورها؛ «اینترنت قطع نشده است»
در مقابل، شرکتهای ارائهدهنده خدمات اینترنتی میگویند اتصال کاربران برقرار است و تنها دسترسی به برخی سرویسهای بینالمللی محدود شده؛ موضوعی که بهگفته آنها خارج از تعهدشان است.
اپراتورها با استناد به آمار مصرف اعلام میکنند که بخش عمده ترافیک اینترنت کاربران ایرانی به شبکههای اجتماعی خارجی اختصاص دارد و با محدود شدن این پلتفرمها، الگوی مصرف تغییر کرده و حتی فروش بستههای اینترنتی کاهش یافته است. از این منظر، اپراتورها خود را متضرر میدانند.
فورسماژور یا تعلیق قرارداد؟ نگاه حقوقی به ماجرا
حقوقدانان اما موضوع را از زاویه دیگری بررسی میکنند. کامبیز نوروزی، حقوقدان، معتقد است رابطه کاربر و شرکت اینترنتی یک رابطه کاملاً قراردادی است.
بهگفته او، اگر اجرای قرارداد به دلایلی خارج از اراده طرفین متوقف شود و این توقف نامحدود باشد، میتواند مصداق فورسماژور تلقی شود. در این حالت، قرارداد منحل شده و حجم باقیمانده اینترنت باید به کاربر بازگردانده شود؛ مگر آنکه کاربر بخواهد بسته خود را حفظ کند.
با این حال نوروزی تأکید میکند که وضعیت فعلی اینترنت، دستکم فعلاً، بیشتر به «تعلیق قرارداد» شباهت دارد تا فورسماژور کامل. در چنین حالتی، مدت اختلال باید به زمان اعتبار بسته اضافه شود؛ در غیر این صورت، حقوق کاربران تضییع خواهد شد.
مسیر دشوار شکایت؛ حق هست، راهش نه
رضا ایازی، حقوقدان، به موانع عملی احقاق حق کاربران اشاره میکند. بهگفته او، در صورت شکایت، معمولاً به کاربران گفته میشود اینترنت وصل بوده و تنها محدودیت دسترسی وجود داشته است؛ موضوعی که شرکتها آن را خارج از اختیار خود میدانند.
همین تفسیر، باعث شده کمفروشی اینترنت در فورسماژور عملاً قابل پیگیری مؤثر نباشد و کاربران در موقعیتی نابرابر قرار بگیرند؛ جایی که هزینه پرداخت میشود، اما مسئولیت مشخصی پذیرفته نمیشود.
اینترنت؛ زیرساخت حیاتی با قواعد مبهم
فراتر از مباحث حقوقی، اختلال اینترنت پیامدهای روزمره گستردهای داشته است؛ از افت شدید درآمد کسبوکارهای آنلاین گرفته تا قطع ارتباط فریلنسرها با کارفرمایان خارجی و دشواری دسترسی دانشجویان به منابع علمی.
کارشناسان معتقدند اینترنت در ایران دیگر یک ابزار لوکس نیست، بلکه زیرساختی حیاتی است؛ اما همچنان با آن بهعنوان سرویسی قابل تعلیق و محدودسازی برخورد میشود. نتیجه، وضعیتی مبهم است که نه کاربران از حقوق خود مطمئناند، نه اپراتورها مسئولیت روشنی میپذیرند.
جمعبندی؛ شفافیت، حلقه گمشده
بهباور بسیاری از کارشناسان، نهادهایی مانند وزارت ارتباطات و شورای عالی فضای مجازی باید هرچه سریعتر دستورالعملهای شفاف و الزامآوری تدوین کنند؛ دستورالعملهایی که مشخص کند در شرایط اختلال یا فورسماژور، حقوق کاربران چیست و اپراتورها چه تعهداتی دارند.
تا زمانی که این شفافیت ایجاد نشود، اینترنت در ایران همچنان «هست، اما نیست»؛ سرویسی که هزینهاش پرداخت میشود، اما کارکرد و مسئولیتپذیریاش در هالهای از ابهام باقی میماند.
