بازاری که با یک امضا سوخت؛ چگونه روسیه از سبد خرمای ایران حذف شد؟
ممنوعیت ناگهانی صادرات خرما، بازار راهبردی روسیه را از ایران گرفت؛ حالا عربستان و تونس جای خالی ما را پر کردهاند و بازگشت سختتر از همیشه است
اظهارات نایبرئیس انجمن خرمای ایران درباره از دست رفتن بازار روسیه، زنگ خطری جدی برای سیاستگذاری تجاری است. روسیه یکی از مقاصد مهم خرمای ایران بود؛ بازاری که با سالها مذاکره، اعتمادسازی و شبکه توزیع شکل گرفت. اما ممنوعیت ناگهانی صادرات، آن هم بدون هشدار قبلی و برنامه جایگزین، پیام روشنی به خریداران خارجی داد: «ریسک همکاری با ایران بالاست.»
اخبار سبز کشاورزی؛در تجارت بینالملل، بیثباتی از تحریم هم خطرناکتر است. وقتی یک صادرکننده نتواند تعهدات خود را اجرا کند، خریدار بهسرعت به سراغ گزینههای مطمئنتر میرود. اینجا دقیقاً همانجایی است که رقبایی مانند عربستان سعودی و تونس وارد میدان شدند.
رقبای آماده؛ فرصتی که برای دیگران طلا شد
بازار روسیه منتظر ایران نماند. در تجارت مواد غذایی، قفسه فروشگاه خالی نمیماند؛ اگر یک تأمینکننده حذف شود، دیگری جایگزین میشود. عربستان با سرمایهگذاری سنگین روی برندسازی و بستهبندی مدرن، و تونس با تمرکز بر استانداردسازی و ثبات صادرات، بهسرعت خلأ ایجادشده را پر کردند.
ایران اما با وجود مزیت اقلیمی و تنوع بالای ارقام خرما، همچنان درگیر تصمیمهای مقطعی است. نتیجه روشن است: مزیت تولید بدون مزیت سیاستی، به مزیت رقابتی تبدیل نمیشود.
هزینه پنهان؛ از دست رفتن «اعتماد»
از دست دادن بازار فقط به معنای کاهش چند میلیون دلار صادرات نیست. مهمتر از آن، از دست رفتن «اعتماد» است؛ سرمایهای که با دستورالعملهای ناگهانی نابود میشود اما با بخشنامه جدید برنمیگردد.
وقتی خریدار روسی قرارداد سالانه میبندد و ناگهان با ممنوعیت صادرات روبهرو میشود، برای سال بعد سراغ تأمینکنندهای میرود که سیاست تجاری باثباتتری دارد. بازگشت به این بازار مستلزم تخفیفهای سنگین، امتیازهای ویژه و صرف زمان طولانی برای بازسازی اعتبار است.
سیاست داخلی یا راهبرد صادراتی؟
مدافعان ممنوعیتهای مقطعی معمولاً به تنظیم بازار داخلی استناد میکنند. اما سؤال اینجاست: آیا تنظیم بازار باید با قربانیکردن بازار خارجی انجام شود؟ کشورهایی که در صادرات کشاورزی موفقاند، بهجای ممنوعیت ناگهانی، از ابزارهایی مانند عوارض شناور یا ذخایر راهبردی استفاده میکنند تا هم بازار داخلی کنترل شود و هم صادرات پایدار بماند.
راه بازگشت؛ممکن است ولی سخت
بازپسگیری بازار روسیه غیرممکن نیست، اما ساده هم نخواهد بود. سه اقدام کلیدی ضروری است:
۱. تثبیت سیاست صادراتی و پرهیز از تصمیمهای دفعی
۲. امضای قراردادهای بلندمدت با ضمانت اجرایی
۳. سرمایهگذاری در برندینگ و بستهبندی رقابتی
اگر سیاستگذاری تجاری به ثبات نرسد، هر بار یک بازار از دست میرود و رقبا قویتر میشوند. صادرات، میدان آزمون و خطا نیست؛ هر اشتباه، هزینهای دارد که سالها بعد پرداخت میشود.
