بحران جنگ و تحریم؛ فرصتی طلایی برای اصلاح الگوی مصرف ایران

در شرایطی که فشارهای اقتصادی، تحریم‌ها و تهدیدهای جنگی سایه‌ای سنگین بر اقتصاد کشور افکنده‌اند، کارشناسان محیط‌زیست معتقدند این چالش‌ها می‌تواند یک نقطه عطف باشد؛ فرصتی برای بازنگری در الگوهای مصرف و حرکت به سوی توسعه پایدار که شاید در شرایط عادی هرگز جدی گرفته نمی‌شد.

بسیاری از تحلیلگران حوزه اقتصاد و محیط‌زیست بر این باورند که محدودیت‌های ناشی از تنش‌های اخیر، به‌ویژه در تأمین مواد اولیه پتروشیمی و مصالح ساختمانی، می‌تواند راه را برای ترک عادت‌های مخربی هموار کند که دهه‌هاست سلامت سرزمین ایران را به مخاطره انداخته است.

از تجمل‌گرایی پلاستیکی تا ضرورت صرفه‌جویی

سال‌هاست که فرهنگ استفاده از ظروف یک‌بارمصرف، از محافل علمی و روشنفکری به سبک زندگی عمومی جامعه رسوخ کرده است. این «تجمل‌گرایی پلاستیکی» که در عروسی‌ها، عزاها و مناسبت‌های مذهبی به یک رویه بی‌چندوچون تبدیل شده، اکنون به تهدیدی جدی برای محیط‌زیست بدل شده است.

مشکل اینجاست که پس از اتمام مراسم، این حجم انبوه از پلاستیک نه محو می‌شود و نه به سادگی بازیافت؛ بلکه سر از چرخه غذایی دام و آب‌های زیرزمینی درآورده و به صورت میکروپلاستیک‌ها، سلامت عمومی جامعه را هدف قرار می‌دهد. حالا اما با بروز بحران گرانی محصولات پلاستیکی ناشی از آسیب‌های جنگ به زیرساخت‌های صنعتی، گویی زنگ خطری به صدا درآمده است. این فشار اقتصادی، اگرچه در ظاهر یک بحران است، اما می‌تواند مجالی برای بازنگری در الگوهای مصرف و ترویج فرهنگ استفاده مجدد باشد.

معماری ایران؛ پایان عصر تخریب و نوسازی؟

حوزه معماری و ساخت‌وساز ایران نیز یکی از بخش‌هایی است که بیشترین نیاز را به تغییر رویکرد به سمت توسعه پایدار دارد. در حالی که هنوز بسیاری از بناها با برچسب «فرسوده» یا «کلنگی» به سادگی تخریب می‌شوند، منابع عظیم انرژی، مصالح و نیروی انسانی نادیده گرفته می‌شود.

تخریب بناهای باکیفیت و باهویت، آن هم در شرایطی که بسیاری از این ساختمان‌ها با مقاوم‌سازی و به‌روزرسانی جان تازه‌ای می‌گیرند، نه تنها اتلاف سرمایه ملی است، بلکه ضربه‌ای سنگین به محیط‌زیست وارد می‌کند. در کشورهای پیشرفته، رویکرد «مقاوم‌سازی به جای تخریب» اولویت اصلی است.

حتی در شرایطی که تخریب اجتناب‌ناپذیر است، باید از درس‌آموخته‌های کشورهای موفقی نظیر هند استفاده کنیم. در این کشورها، مصالح ساختمانی تخریب‌شده به جای رها شدن در طبیعت، به چرخه تولید مصالح جدید باز می‌گردند. بحران فعلی و انقباض تولید در کارخانه‌های فولاد و مصالح ساختمانی، انگیزه‌ای است که باید از آن برای پیاده‌سازی متدهای صرفه‌جویی حداکثری بهره برد.

تبدیل تهدید به فرصت؛ راهکار نجات طبیعت

تاریخ نشان داده است که بسیاری از نوآوری‌ها و اصلاحات ساختاری در جوامع، محصول فشارهای ناشی از بحران‌های بزرگ بوده است. جنگ و تحریم، اگرچه پیامدهای تلخی دارند، اما می‌توانند به عاملی برای تغییر روندها تبدیل شوند.

برای دستیابی به توسعه پایدار، نباید منتظر عادی شدن شرایط ماند. هم‌اکنون که دسترسی به منابع بی‌شمار و ارزان‌قیمت دشوارتر شده است، بهترین زمان برای نهادینه کردن استراتژی‌های زیر است:

• جایگزینی الگوهای مصرف: کاهش وابستگی به محصولات یک‌بارمصرف.
• اولویت‌بخشی به بازسازی: تغییر نگاه از تخریب بناها به نوسازی و بهسازی پایدار.
• مدیریت پسماند: ایجاد چرخه بازیافت فعال برای نخاله‌های ساختمانی.

شاید این فشارهای اقتصادی، تلنگری باشد که برای حفظ محیط‌زیست و بقای منابع این سرزمین، بیش از همیشه به آن نیازمندیم. اگر دیر بجنبیم، شاید فرصت بازگشت به طبیعت بی‌جان و رمق این خاک از دست برود