رایگان شدن حملونقل عمومی در تهران؛ کاهش ترافیک و آلودگی یا تشدید ازدحام؟
رایگان شدن حملونقل عمومی در تهران موافقان و مخالفان جدی دارد؛آیا این طرح ترافیک و آلودگی را کم میکند یا فقط ازدحام مترو و اتوبوس را بیشتر خواهد کرد؟
طرح رایگان شدن حملونقل عمومی در تهران بار دیگر به یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات مدیریت شهری تبدیل شده است؛ طرحی که موافقان آن را راهی برای کاهش ترافیک، آلودگی هوا و مصرف بنزین میدانند، اما منتقدان هشدار میدهند که بدون افزایش ظرفیت مترو و اتوبوس، این تصمیم فقط ازدحام مسافران را بیشتر میکند و کیفیت سفرهای شهری را پایین میآورد.
رایگان شدن حملونقل عمومی؛ طرحی جذاب اما پرابهام
بحث رایگان شدن حملونقل عمومی در تهران در حالی جدیتر شده که شورای شهر این ایده را ابزاری برای کاهش تردد خودروهای شخصی و کنترل آلودگی هوا معرفی میکند. با این حال، میان کارشناسان و مدیران شهری درباره پیامدهای واقعی این سیاست اتفاق نظر وجود ندارد.
در روزهایی که مترو و خطوط بیآرتی در ساعات اوج تردد با ازدحام بالا روبهرو هستند، بخشی از شهروندان میپرسند آیا رایگان شدن بلیت واقعاً میتواند کیفیت حملونقل عمومی را بهتر کند یا فقط فشار بر ناوگان فرسوده و کمظرفیت را افزایش خواهد داد؟
واقعیت میدانی در ایستگاهها نشان میدهد مسئله اصلی برای بسیاری از مسافران، فقط قیمت بلیت نیست؛ بلکه ازدحام، زمان انتظار، سختی سوار شدن و کمبود واگن و اتوبوس، مهمترین چالش روزانه آنهاست.
شورای شهر تهران چه میگوید؟
مدافعان طرح رایگان شدن حملونقل عمومی معتقدند این سیاست میتواند شهروندان را به جای استفاده از خودروی شخصی، به مترو و اتوبوس سوق دهد. از نگاه آنها، اگر بخشی از سفرهای درونشهری از خودرو به ناوگان عمومی منتقل شود، هم ترافیک کمتر میشود و هم آلودگی هوا کاهش پیدا میکند.
این طرح که نخستینبار از سوی پرویز سروری، نایبرئیس شورای شهر تهران مطرح شد، در ادامه با بررسی در پارلمان شهری پیش رفت و یک فوریت آن نیز به تصویب رسید، هرچند با تغییراتی همراه بود. بر اساس نسخه تعدیلشده طرح، رایگان شدن حملونقل عمومی قرار نیست برای همه شهروندان بهصورت کامل و یکسان اجرا شود.
در این الگو، دهکهای یک تا پنج درآمدی از تخفیف ۱۰۰ درصدی بهرهمند میشوند. همچنین گروههایی مانند دانشآموزان، دانشجویان، طلاب، سربازان، کادر درمان، افراد تحت پوشش کمیته امداد و بهزیستی، بیماران خاص، خانواده شهدا و جانبازان و نیز شهروندان خوشحساب در پرداخت عوارض شهری، مشمول استفاده رایگان خواهند بود.
آیا درآمد بلیت برای شهرداری ناچیز است؟
یکی از استدلالهای اصلی موافقان این طرح، سهم محدود درآمد بلیت در بودجه کل شهرداری تهران است. محمد آخوندی، رئیس کمیسیون برنامهوبودجه شهرداری تهران، گفته بود درآمد حاصل از بلیت مترو و اتوبوس در مقایسه با بودجه چندصدهزار میلیارد تومانی شهرداری، رقم چشمگیری نیست و حذف یا کاهش آن، فشار جدی ایجاد نمیکند.
اما این استدلال با مخالفت برخی مدیران و کارشناسان حوزه حملونقل روبهرو شده است. پیمان سنندجی، مدیرعامل پیشین شرکت واحد اتوبوسرانی، معتقد است درآمد بلیت اگرچه تمام هزینههای ناوگان را پوشش نمیدهد، اما سهم مهمی در اداره روزمره این مجموعهها دارد و نمیتوان آن را بیاهمیت دانست.
به گفته او، اتوبوسرانی و مترو از بخشهایی هستند که به همین درآمدها وابستهاند و حتی اگر بلیت تنها بخشی از هزینه واقعی جابهجایی مسافر را تأمین کند، باز هم حذف آن بدون پیشبینی منابع پایدار، میتواند مشکلات مالی تازهای ایجاد کند.
در مقابل، شورای شهر تأکید دارد که برای جبران کاهش درآمد ناشی از اجرای طرح، پیشبینیهای بودجهای انجام شده و قرار است یارانه بلیت و کمک به هزینههای جاری مترو و اتوبوس افزایش پیدا کند تا خللی در فعالیت این دو مجموعه به وجود نیاید.
رایگانسازی و وعده کاهش ترافیک و آلودگی هوا
یکی دیگر از محورهای دفاع از رایگان شدن حملونقل عمومی، تأثیر آن بر کاهش مصرف سوخت و آلودگی هواست. برخی اعضای شورای شهر با استناد به گزارشهایی از وزارت نفت میگویند در دوره اجرای محدود این سیاست، مصرف بنزین کاهش یافته و بخشی از سفرها از خودروهای شخصی به ناوگان عمومی منتقل شده است.
مهدی پیرهادی، رئیس کمیسیون سلامت و محیطزیست شورای شهر تهران، معتقد است رایگان شدن مترو و اتوبوس میتواند با کاهش تردد خودروها، به بهبود کیفیت هوا، کاهش روزهای ناسالم و حتی کاهش انتشار گازهای گلخانهای منجر شود. از نگاه او، این سیاست علاوه بر آثار زیستمحیطی، فشار بر منابع طبیعی و چرخه آلاینده سوخت را نیز کاهش میدهد.
با این حال، همه کارشناسان با این جمعبندی موافق نیستند. برخی تحلیلگران حوزه حملونقل میگویند ارزیابی نتایج دوره قبلی اجرای این سیاست، به دلیل همزمانی با شرایط خاص و کاهش طبیعی رفتوآمدها، نمیتواند مبنای دقیقی برای تصمیمگیری قطعی باشد.
منتقدان چه میگویند؟ از ازدحام تا کمبود ظرفیت
مهمترین انتقاد به طرح رایگان شدن حملونقل عمومی این است که تهران هنوز از نظر ظرفیت ناوگان، آمادگی اجرای گسترده آن را ندارد. در بسیاری از خطوط مترو و اتوبوس، مسافران همین حالا هم در ساعات پیک با ازدحام شدید، زمان انتظار بالا و دشواری سوار شدن روبهرو هستند.
منتقدان میگویند اگر قرار باشد با حذف هزینه بلیت، تعداد بیشتری از شهروندان وارد این شبکه شوند، اما همزمان واگن، اتوبوس، زیرساخت و کیفیت خدمات افزایش پیدا نکند، حاصل کار نه کاهش نارضایتی بلکه تشدید آن خواهد بود.
از نگاه این گروه، شهروندی که برای رسیدن به محل کارش باید زمان زیادی منتظر بماند، مسیر طولانی پیادهروی کند یا در واگن متراکم سفر کند، تنها با رایگان شدن بلیت، خودروی شخصیاش را کنار نمیگذارد. به بیان دیگر، جذابیت حملونقل عمومی فقط به قیمت وابسته نیست؛ دسترسپذیری، سرعت، راحتی و ظرفیت نقش مهمتری دارند.
آیا این طرح با سیاست بنزینی دولت ارتباط دارد؟
یکی از نکات مهم در بحث رایگان شدن حملونقل عمومی، ارتباط احتمالی آن با سیاستهای دولت در حوزه سوخت است. گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد در برخی سناریوهای پیشنهادی برای مدیریت مصرف بنزین، دو راهکار مورد توجه قرار گرفته است: رایگان کردن حملونقل شهری و نوسازی ناوگان فرسوده با اولویت حملونقل عمومی.
با توجه به تأکید اعضای شورای شهر بر صرفهجویی سوخت، به نظر میرسد هدف این طرح فقط مدیریت شهری نیست و میتواند در چارچوب سیاستهای کلان انرژی نیز معنا پیدا کند. در همین راستا، شهرداری تهران موظف شده موضوع جبران صرفهجویی سوخت و دریافت منابع مرتبط از دولت و وزارت نفت را پیگیری کند.
برخی کارشناسان هم بر این باورند که اگر نهادهایی مانند وزارت نفت و حتی وزارت بهداشت از منافع کاهش آلودگی و مصرف سوخت بهرهمند میشوند، باید در تأمین مالی رایگان شدن حملونقل عمومی نیز سهم داشته باشند و بار این سیاست فقط بر دوش شهرداری نماند.
آیا مردم واقعاً خودروی شخصی را کنار میگذارند؟
پرسش کلیدی اینجاست که آیا رایگان شدن حملونقل عمومی بهتنهایی میتواند شهروندان را از خودروی شخصی جدا کند؟ پاسخ این سؤال هنوز قطعی نیست.
برخی کارشناسان میگویند هزینه مترو و بیآرتی برای بخش قابلتوجهی از جامعه آنقدر بالا نیست که حذف آن، تغییر رفتاری جدی ایجاد کند. به اعتقاد این گروه، کسی که امروز به دلیل راحتی، سرعت بیشتر یا دسترسی بهتر از خودروی شخصی استفاده میکند، لزوماً با رایگان شدن بلیت به ناوگان عمومی روی نمیآورد.
در مقابل، گروهی دیگر معتقدند اجرای این طرح میتواند بهعنوان یک «شوک رفتاری» عمل کند و در کنار سایر سیاستها، استفاده از حملونقل عمومی را در ذهن شهروندان پررنگتر کند. از نظر این کارشناسان، این سیاست اگر با توسعه زیرساخت و بهبود کیفیت سفر همراه شود، میتواند روند خودرومحوری را کندتر کند.
با این حال، تجربه روزمره بخشی از شهروندان نشان میدهد که موانع اصلی همچنان پابرجاست. بسیاری از افراد به دلیل فاصله زیاد خانه یا محل کار تا ایستگاهها، زمان طولانی رفتوآمد، سختی تعویض خطوط و شلوغی بیش از حد، ترجیح میدهند حتی با پرداخت هزینه بیشتر از خودروی شخصی استفاده کنند.
گره اصلی کجاست؟ قیمت یا کیفیت خدمات
آنچه از مجموع دیدگاهها برمیآید این است که رایگان شدن حملونقل عمومی، اگرچه در ظاهر تصمیمی جذاب و حمایتی است، اما موفقیت آن به عوامل دیگری وابسته است. اگر مترو و اتوبوس از نظر تعداد، نظم حرکت، دسترسی محلی، تهویه، ایمنی و کیفیت خدمات تقویت نشوند، رایگانسازی بهتنهایی نمیتواند تحول بزرگی ایجاد کند.
به بیان روشنتر، شهروندان زمانی از خودروی شخصی فاصله میگیرند که حملونقل عمومی برای آنها سریعتر، راحتتر، در دسترستر و قابلاعتمادتر باشد. در غیر این صورت، حتی بلیت رایگان هم شاید نتواند تصمیم روزانه آنها را تغییر دهد.
جمعبندی
طرح رایگان شدن حملونقل عمومی در تهران حالا به یکی از مهمترین موضوعات مورد اختلاف میان مدیران شهری و کارشناسان تبدیل شده است. موافقان، آن را راهی برای کاهش ترافیک، آلودگی هوا و مصرف بنزین میدانند و منتقدان هشدار میدهند که بدون افزایش ظرفیت و کیفیت خدمات، این سیاست میتواند تنها به ازدحام بیشتر و نارضایتی گستردهتر منجر شود.
در نهایت، پاسخ به این پرسش که آیا رایگان شدن مترو و اتوبوس واقعاً تهران را از خودرومحوری دور میکند یا نه، به نحوه اجرا، منابع مالی پایدار و توان شهر برای توسعه ناوگان بستگی دارد. تا آن زمان، رایگان شدن حملونقل عمومی همچنان روی ریل تردید حرکت میکند./پیام ما
