ردپای دو غول آمریکایی در واردات غلات ایران؛ پشتپرده سفره ایرانیها
نام دو غول تجارت غلات جهان در واردات غذایی ایران مطرح است. بررسی نقش کارگیل و بونگه نشان میدهد مسیر تأمین غذا برای ایران حتی در دوران تحریم نیز کاملاً قطع نشده است.
در حالی که دونالد ترامپ اخیراً اعلام کرده منابع مالی آزادشده ایران تنها برای خرید «غذا، ذرت، گندم و سویا از تولیدکنندگان آمریکایی» قابل استفاده است، بررسی سوابق تجارت کشاورزی ایران نشان میدهد که نام دو شرکت بزرگ آمریکایی سالهاست در زنجیره تأمین غلات ایران دیده میشود. شرکتهای کارگیل (Cargill) و بونگه (Bunge) حتی در دورههای تشدید تحریمها نیز بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم در بازار واردات غلات ایران حضور داشتهاند؛ موضوعی که نشان میدهد مسیر تأمین غذا برای ایران هرگز بهطور کامل مسدود نشده است.
چرا تجارت غذا میان ایران و آمریکا متوقف نشد؟
بر اساس چارچوب تحریمهای ایالات متحده، کالاهای اساسی و محصولات کشاورزی معمولاً در فهرست اقلام مجاز برای تجارت با ایران قرار داشتهاند. همین استثنا باعث شد جریان واردات غلات ایران حتی در سختترین دورههای تنش سیاسی میان تهران و واشنگتن ادامه پیدا کند.
در واقع، غذا و نهادههای کشاورزی یکی از معدود حوزههایی بودهاند که با وجود محدودیتهای مالی و بانکی، از طریق سازوکارهای حقوقی مشخص امکان تبادل محدود را حفظ کردهاند. به همین دلیل، تأمین گندم، ذرت و سویا برای بازار ایران هیچگاه بهطور کامل متوقف نشد و اغلب از مسیرهای غیرمستقیم انجام گرفت.
نقش کارگیل و بونگه در بازار جهانی غلات
در میان بازیگران بزرگ تجارت کشاورزی جهان، دو شرکت Cargill و Bunge جایگاه ویژهای دارند. این شرکتها از مهمترین فعالان بازار جهانی غلات، دانههای روغنی و نهادههای کشاورزی محسوب میشوند و حضور گستردهای در زنجیره تأمین غذا در سطح بینالمللی دارند.
کارگیل که در سال ۱۸۶۵ تأسیس شده، امروز بزرگترین شرکت خصوصی آمریکا به شمار میرود. این شرکت شبکهای گسترده از فعالیتها در حوزههای غلات، خوراک دام، روغنهای گیاهی، حملونقل و حتی خدمات مالی دارد. کارگیل با مدیریت زیرساختهای لجستیکی مانند سیلوها، بنادر و شبکههای حملونقل در دهها کشور، یکی از ستونهای اصلی تجارت جهانی غذا محسوب میشود.
در سوی دیگر، بونگه گلوبال نیز یکی از بزرگترین معاملهگران سویا، ذرت و دانههای روغنی در جهان است. این شرکت با ریشههای هلندی–آمریکایی طی سالهای اخیر با توسعه فعالیتها و خرید شرکتهای بزرگ در زنجیره تأمین غذایی، موقعیت خود را در بازار جهانی تقویت کرده است. خرید شرکت بزرگ Viterra نیز جایگاه بونگه را در تجارت جهانی غلات و دانههای روغنی به شکل قابل توجهی افزایش داد.
ارتباط این شرکتها با واردات غلات ایران
اهمیت این دو شرکت برای بازار ایران از آنجا ناشی میشود که در گزارشهای رسانهای و تحلیلی طی سالهای گذشته، نام آنها در کنار واردات غلات ایران مطرح شده است. در برخی گزارشهای مربوط به اوایل دهه ۲۰۱۰، معاملهگران بازار جهانی به نقش کارگیل و بونگه در تأمین محمولههای گندم، ذرت و سویا برای واردکنندگان ایرانی اشاره کردهاند.
با این حال، این ارتباط اغلب بهصورت غیرمستقیم و از طریق شبکهای از واسطهها، معاملهگران منطقهای و شرکتهای بینالمللی فعال در بازار کالاهای اساسی انجام شده است. محدودیتهای بانکی و تحریمها نیز در بسیاری از مقاطع مانع از حضور مستقیم و پایدار این شرکتها در بازار ایران بودهاند.
تجارت کشاورزی در چارچوب استثناهای تحریمی
در همان سالها، شرکت کارگیل در اظهارات رسمی اعلام کرده بود صادرات محصولات کشاورزی به ایران را در چارچوب استثناهای بشردوستانه تحریمهای آمریکا انجام میدهد. این چارچوب اساساً برای حفظ جریان تجارت کالاهای اساسی مانند غذا و دارو طراحی شده است.
با این حال، مشکلات بانکی و محدودیتهای انتقال پول باعث شد این تجارت در مقاطع مختلف با وقفه یا کاهش شدید روبهرو شود و مسیرهای پیچیدهتر و غیرمستقیم برای آن شکل بگیرد.
پس از برجام؛ علاقه برای بازگشت به بازار ایران
پس از توافق هستهای (برجام)، گزارشهای متعددی از تمایل شرکتهای بزرگ تجارت غلات برای بازگشت یا گسترش حضور در بازار ایران منتشر شد. اما فضای سیاسی و محدودیتهای مالی همچنان مانع شکلگیری روابط پایدار و مستقیم میان این شرکتها و بازار ایران شد.
در سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ نیز دوباره نام برخی از این شرکتها در ارتباط با تجارت غلات با ایران مطرح شد، اما مشکلات بانکی و انتقال پول عملاً مانع از انعقاد قراردادهای جدید در مقیاس گسترده شد.
آیا مسیر قدیمی تجارت غذا دوباره فعال میشود؟
از این منظر، بحث استفاده از منابع مالی آزادشده ایران برای خرید مواد غذایی از آمریکا بیشتر به معنای بازآرایی یک مسیر قدیمی در تجارت کشاورزی است، نه شکلگیری یک الگوی کاملاً تازه.
در واقع، تجارت غذا میان ایران و بازار جهانی همواره یکی از معدود کانالهای نسبتاً پایدار در روابط اقتصادی میان ایران و آمریکا بوده است؛ مسیری که حتی در دورههای اوج تنش سیاسی نیز قطع نشده و تنها شکل و مسیر آن تغییر کرده است.
در صورت عملیاتی شدن سازوکارهای مالی جدید، احتمال دارد شرکتهایی مانند کارگیل و بونگه بار دیگر در حاشیه یا متن زنجیره تأمین واردات غلات ایران قرار بگیرند؛ هرچند این حضور لزوماً به شکل مستقیم یا رسمی نخواهد بود.
