دردسر همان سیستم قاجاری کمتر بود!

سال گذشته و در مراسم تبدیل شبکه مخابراتی کشور به فیبر نوری، تقریباً همه مقامات مخابراتی کشور، از ستار هاشمی (وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات) گرفته تا رده‌های پایین‌تر، از این تحول و اقدام به‌عنوان رویدادی یاد کردند که می‌تواند انقلابی در صنعت مخابرات ایران به‌شمار آید. در همین مراسم توضیح داده شد که از زمان ورود تلفن و مخابرات به ایران، شبکه ارتباطی کشور همواره سیستمی سنتی داشته و از سیم‌های مسی بهره برده است. سخنرانان توضیح دادند که تبدیل سیستم شبکه از سیم مسی به فیبر نوری می‌تواند تا بیش از ۸۰ درصد در مصرف انرژی صرفه‌جویی ایجاد کند، بهره‌وری را افزایش دهد، سرعت انتقال داده را چند برابر کند و انقلابی بزرگ در مخابرات ایران و صنعت داده کشور پدید آورد. این تحول آن‌قدر مهم بود که وزیر دانشمند ارتباطات در هر دو روز همایش حضور یافت و در روز دوم، رئیس‌جمهور را به همایش آورد تا برای ایشان توضیح دهد که قرار است چه اتفاقی رقم بخورد و این تحول چگونه بر صنعت ارتباطات و در نهایت بر کل کشور تأثیر می‌گذارد.

در همین مراسم، رئیس‌جمهور نیز در حمایت از همکار خود سنگ‌تمام گذاشت و تمام‌قد از تحولی که قرار است در ساختار مخابراتی ایران رخ دهد، حمایت کرد. با این مقدمه، آنچه «انقلاب در سیستم ارتباطی ایران» خوانده می‌شد، آغاز گردید و عملیات اجرایی آن که پیش‌تر آغاز شده بود اما به‌کندی پیش می‌رفت، سرعت گرفت و دامنه آن به‌سراسر کشور تسری یافت.

در ماه‌های گذشته، چه پیش از وقوع جنگ ۴۰ روزه و چه پس از آن، در کنار هیاهوی قطع و وصل شدن اینترنت در ایران، موضوعاتی نظیر جایگزینی اینترنت ملی به‌جای اینترنت جهانی، مسئله فیلترینگ و تجارت پرسود و بزرگِ «کانفیگ‌های» فیلترشکن مطرح بوده است.

ستار هاشمی هر کجا که در مورد مسائل مخابراتی و صنعت ارتباطی ایران سخن گفته است — چه در همایش‌ها و سخنرانی‌ها و چه در مصاحبه‌ها و گفتگوها — در کنار تمام آن موارد مبتذله و روزمره، نیم‌نگاهی هم به فیبر نوری داشته، از گسترش و جایگزینی آن در شبکه مخابراتی کشور دفاع کرده و خواستار همکاری همگان برای تسریع در اجرا و اتمام این تحول شده است.

البته فراخوان آقای وزیر برای همکاری و مشارکت همگانی در بهبود و نوسازی شبکه ارتباطی سیم‌محور کشور قابل درک است؛ چرا که همان‌گونه که امروزه مشاهده می‌شود، بزرگ‌ترین شرکت‌های جهان که درصد مهمی از ثروت دنیا را به خود اختصاص داده‌اند، دیگر فعالان حوزه‌های فولاد، خودرو یا حتی کشاورزی نیستند، بلکه همگی در حوزه‌های سخت‌افزاری و به‌خصوص نرم‌افزاریِ صنعت دیجیتال و حوزه‌های مختلف داده فعالیت می‌کنند. از همین جهت است که در حوزه‌های فناوری اطلاعات، تولید یا انتقال داده و ایجاد شبکه‌ها (اعم از شبکه‌های اطلاعاتی یا شبکه‌های اجتماعی)، سرمایه‌های زیادی جذب و به‌تبع آن فعالیت‌های گسترده‌ای شکل می‌گیرد؛ فعالیت‌هایی که چه از لحاظ جذب سرمایه، ایجاد ارزش افزوده و اشتغال و چه از لحاظ راهبری جهان، با فعالیت‌های سایر حوزه‌ها قابل مقایسه یا تطبیق نیست.

اما همین صنعت بزرگ، نوآور و پیشرو وقتی قرار است در ایران حضور داشته باشد و فعالیت کند، به سرنوشتی غم‌بار و ناامیدکننده دچار می‌شود؛ سرنوشتی که اگر برای فعالان این حوزه در سایر کشورها تشریح شود، آنان را شگفت‌زده و متعجب می‌کند. در این باره ابتدا باید توضیح داد که موتور محرک برای انتقال داده (چه داده‌های صوتی و چه داده‌های دیجیتال)، الکتریسته است. جریان برق باعث می‌شود که داده‌ها بتوانند در سیم یا فیبر نوری حرکت کنند و از مبدأ به مقصد برسند؛ در صورت عدم وجود برق، انتقال داده نیز انجام نمی‌گیرد و جریان ارتباط قطع می‌شود. البته در گذشته، حوزه‌های مخابراتی به‌صورت مستقل از یکدیگر بودند و عملکرد یک حوزه تأثیر زیادی بر سایر حوزه‌ها نمی‌گذاشت، اما از زمانی که فیبر نوری جایگزین سیم‌های مسی در سیستم مخابراتی شد، حوزه‌ها به یکدیگر متصل شده و یک شبکه واحد را تشکیل دادند. حالا اگر در یک حوزه اختلالی پدید آید، به‌سرعت حوزه‌های همجوار یا حتی دورتر را هم متاثر می‌کند و گاهی موجب فروپاشی موقت در حوزه‌های مخابراتی دیگر می‌شود. درواقع با تبدیل سیم‌های مسی به فیبر نوری، تمام ایران صاحب یک شبکه ارتباطی مشترک شده است که در این شبکه واحد، محله‌ها و حوزه‌های مخابراتی هر یک نقطه‌ای هستند که از جهات گوناگون به سایر نقاط و حوزه‌ها وصل شده‌اند؛ با آنان در انتقال داده مشارکت می‌کنند و چنانچه در آن نقطه مشکلی پدید آید، احتمالاً و گاهی حتماً، مشکل به سایر نقاط تسری یافته و حوزه‌های دیگر را نیز متاثر می‌کند.

حالا همین مشکل در مورد ارتباط با سیم (تلفن ثابت) که عمدتاً بستر اینترنت ثابت نیز هست، رخ داده و مشکلات قابل‌لمسی را برای شهروندان کشورمان پدید آورده است. در برخی شهرها — عمدتاً شهرهای غیر از مراکز استان — هنگامی که برق قطع می‌شود، تلفن ثابت هم قطع می‌شود و به‌تبع آن اینترنت ثابت که بر پایه خط تلفن و فیبر نوری استوار است نیز از کار می‌افتد. جالب است که وقتی برق مجدداً وصل می‌شود، گاهی دو ساعت طول می‌کشد تا تلفن ثابت وصل شده و بوق در خط شنیده شود. جالب‌تر آن است که گاهی برق قطع نمی‌شود، اما تلفن بوق ندارد و قطع است.

کارشناسان مخابرات در این باره توضیح می‌دهند که از آنجا که سیستم‌های مخابراتی بر پایه برق کار می‌کنند، با قطع برق، این سیستم‌ها نیز خاموش می‌شوند و در نتیجه بوق تلفن شنیده نمی‌شود و تلفن ثابت و اینترنتِ مبتنی بر آن نیز قطع می‌گردد.

این کارشناسان اضافه می‌کنند که تا زمانی که قطع برق به‌طور منظم و مداوم رخ می‌دهد، هیچ تمهیدی برای برطرف کردن مشکل قطع تلفن وجود ندارد و شهروندان ناچار به تحمل آن هستند. آنان می‌افزایند که در فصل‌های سرد، که میزان مصرف و قطع‌شدن برق کاهش می‌یابد، احتمالاً این مشکل نیز کمتر شده و تلفن در شهرهای کوچک و متوسط کمتر دچار قطعی می‌شود.

در مورد تداوم قطعی تلفن پس از اتصال برق، کارشناسان توضیح می‌دهند که از زمان بهره‌گیری از فیبر نوری، حوزه‌ها و مناطق تلفن به یکدیگر متصل شده‌اند و قطع شدن یک حوزه معمولاً باعث قطع شدن تلفن سایر حوزه‌ها و مناطق — چه همجوار و چه غیرهمجوار — می‌گردد. به همین دلیل وقتی در یک حوزه برق وصل و سیستم مخابراتی فعال می‌شود، اما در حوزه همجوار برق قطع و سیستم مخابراتی خاموش است، تلفن در حوزه‌های اطراف قطع است یا بوق ندارد. جالب است که حتی وقتی در یک حوزه تلفن دچار قطعی برق و خاموش شدن سیستم مخابراتی نشود، باز هم ممکن است در حوزه‌های اطراف یا مرتبط، قطعی برق رخ دهد و در نتیجه سیستم‌های مخابراتی شهر دچار اختلال شوند.

همین کارشناسان ابراز عقیده می‌کنند که اگرچه اتصال حوزه‌ها و تشکیل شبکه‌های مخابراتی فواید ملموس و آشکاری دارد، اما سبب شده که آسیب، صدمه، فروپاشی یا اختلال در یک نقطه از این شبکه کلاف‌شده، در عرض چند ثانیه به کل شبکه یا به نقاط مرتبط تسری یافته و آن را تحت تأثیر قرار دهد؛ در حالی که در سیستم سنتی، این شبکه‌ها اتصال چندانی با یکدیگر نداشتند و به همین دلیل مشکل به سایر نقاط منتقل نمی‌شد. البته این کارشناسان، هرچند می‌گویند اوضاع در تمام شهرستان‌ها چنین است، اما مشاهدات و تجربه‌های عینی نشان می‌دهد که در مراکز استان و به‌خصوص در پایتخت (تهران)، این مشکل چندان مشاهده نمی‌شود.

البته اخیراً آقای وزیر توضیح داده‌اند که در جریان طراحی و اجرای فیبر نوری، تندروی‌ها و شتاب‌زدگی‌هایی رخ داده است که در حال بازنگری است. همین که در شهرهای بزرگ و مراکز استان این مشکل مشاهده نمی‌شود، ممکن است به این معنا باشد که در شهرهای کوچک نیز مشکل قابل برطرف شدن است. شاید در بازنگری‌هایی که ستار هاشمی وعده آن را داده است، شهروندان ایرانی که در شهرهای متوسط و کوچک زندگی می‌کنند، از تحمل رنج قطع تلفن و اینترنت ثابت در اثر قطع شدن برق رهایی پیدا کنند.