فرصت از دست رفته؟!
آیا فرصت طلایی برای بهبود روابط ایران و آمریکا در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل از دست رفت؟ بررسی مواضع متقابل پزشکیان و ترامپ و تحلیل آینده تنشها در خلیجفارس.
آیا یک فرصت طلایی برای بهبود روابط ایران و ایالاتمتحده و پایاندادن به یک منازعه مزمن و خونین در خلیجفارس و دریای عمان، از دست رفته و نابود شده است؟ بهجز تماس تلفنی حسن روحانی و باراک اوباما که یکبار و در نخستین سال ریاستجمهوری روحانی انجام شد، دقیقاً هیچ تماسی میان رئیسجمهور ایران و رئیسجمهور ایالاتمتحده تاکنون برقرار نشده است و البته این عدم برقراری تماس مستقیم، شامل برگزارنشدن ملاقات رودررو هم میشود.
هرساله و در ایام برگزاری مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک، موضوع ملاقات و بهعبارت بهتر، احتمال ملاقات میان رؤسایجمهور ایران و ایالاتمتحده مطرح و پیرامون آن گمانهزنی میشود. هیچوقت هم این ملاقات برگزار نمیشود و طبعاً مشکلات موجود میان ایران و ایالاتمتحده همچنان حلنشده باقی میماند. جالب است که هیچکس ابراز امیدواری یا آرزو نمیکند که چنین دیداری در سال آینده برگزار و از فرصت دیدارهای مجمع عمومی برای بهبود روابط تهران-واشنگتن استفاده شود. پیش از شروع دیدارهای مجمع عمومی و سفر رئیسجمهور ایران به ایالاتمتحده، گمانهزنیهایی در مورد دیدار یا احتمال دیدار -چه اتفاقی و در راهروهای سازمان ملل متحد و چه رسمی و در قالب یک دیدار برنامهریزیشده- بیان میشود؛ اما همان کسانی که اینگونه گمانهزنی میکنند و همان زمانی که گمانهزنیها بیان میشود، هیچکس چشماندازی برای تحقق این دیدار متصور نبود و همین گمانهزنیها به بایگانی سپرده میشود.
با این حال امسال و در حالی که ایران و ایالاتمتحده همچنان درگیر جنگ هستند و معضل بزرگی بهنام بستهبودن تنگه هرمز در این میان خودنمایی میکند، دیدار احتمالی پزشکیان و ترامپ از اهمیت بیشتری برخوردار شد؛ بالاخص وقتی طرف آمریکایی اظهار داشت که این دیدار میتواند انجام گیرد اما هیچ برنامهریزیای برای آن صورت نگرفته است. برخی تحلیلگران، اعلام این موضع را نشانهای از تمایل واشنگتن برای انجام این ملاقات ارزیابی کردند و امیدواریها افزایش یافت، اما اظهار این موضع هیچ واکنشی را از جانب ایران در بر نداشت و به همین دلیل به نظر رسید که این امیدواریها و گمانهزنیهای پیرامون آن، چشماندازی برای تحقق ندارد و نخواهد داشت. با این حال برخی همچنان علاقهمند بودند تا درباره لزوم و احتمال انجام چنین دیداری میان رؤسایجمهور ایران و ایالاتمتحده اظهارنظر کنند.
پیش از آنکه پزشکیان پایش را به خاک آمریکا بگذارد، ترامپ در یک سخنرانی تهدیدآمیز که در آن مصرانه از عبارتها و جملههای منفی و گاه تحقیرآمیز استفاده شده بود، دولت جمهوری اسلامی ایران را خطاب قرار داد و این ملت را به پذیرش خواستهای ایالاتمتحده فراخواند و تصریح کرد که دولت تهران باید میان صلح و پیشرفت یا نابودی، یکی را انتخاب کند. ترامپ در این سخنرانی مقامات ایرانی را بهخاطر دلبستن به نتایج انتخابات پیشِرو تمسخر کرد و گفت: «آنان بدانند که من نامزد رقابت در این انتخابات نیستم.» با این موضعگیری، ترامپ روشن کرد که نتایج انتخابات مجالس آمریکا در آبان آینده اهمیتی برایش ندارد. این سخنان، تندتر و تهدیدآمیزتر از آن بود که ایران بتواند تحمل کند. به همین دلیل در روز دوم برگزاری مجمع عمومی سازمان ملل متحد، همه نگاهها به سخنرانی پزشکیان دوخته شد تا واکنش رئیسجمهور و دولت ایران به اظهارات تهدیدآمیز ترامپ سنجیده شود. بسیاری از تحلیلگران معتقد بودند که چنین سخنرانی تهدیدآمیزی، هیچ کمکی به نزدیکشدن روابط دو طرف نمیکند و پزشکیان نیز با توسل به دو حربه مهم «نمایش مظلومیت مردم ایران» و «ایستادگی در مقابل خواستهای واشنگتن»، به اظهارات رئیسجمهور آمریکا پاسخ میدهد.
رسانهایکردن ملاقات نمایندگان ایالاتمتحده و ایران در حاشیه دیدارهای سازمان ملل متحد از سوی دونالد ترامپ -آنهم در نشستی با رهبران کشورهای حاشیه خلیجفارس، عربی و اروپایی که قرار بود این نشست به جلسه هماندیشی برای تصمیمگیری درباره بازگشایی تنگه هرمز و بازگشت امنیت و آرامش به خلیجفارس تبدیل شود- تعابیر مختلف و متفاوتی در بر داشت. البته همگان اعتقاد دارند اشتیاق زایدالوصف ترامپ به مطرحشدن در میان اذهان و افکار عمومی باعث شد تا وی شتابزده و برای آنکه کسی رسانهایکردن این خبر را زودتر انجام ندهد، در همان زمانِ ملاقات، این دیدار را رسانهای و در مورد احتمال موفقیت آن ابراز خوشبینی کرده بود.
گمان میرود اظهار این خبر در نشست مشترک رئیسجمهور ایالاتمتحده با مقامات ارشد کشورهای اروپایی و عربی، نتیجه این نشست را تحتتأثیر قرار داده باشد؛ چراکه پس از پایان این دیدار، هیچیک از شرکتکنندگان یا کشورهای متبوعشان، هیچ موضعی در قبال این نشست و احتمال تأثیرگذاری آن بر تحولات منطقه خلیجفارس و تنگه هرمز اتخاذ نکردند و به همین علت، نشست مذکور برد خبری چندانی پیدا نکرد. در واقع شرکتکنندگان در این نشست تصور کردند که دیدار نمایندگان ایران و ایالاتمتحده پیش از تصمیمگیریشان، تکلیف گفتوگوها را مشخص کرده است؛ بنابراین نشست یادشده که پیش از این تبلیغات فراوانی روی آن صورت گرفته بود، سرانجامی پیدا نکرد و بهسرعت فراموش شد. بلافاصله پس از اینکه ترامپ برگزاری این نشست را رسانهای کرد، مقامات ایرانی تصریح کردند که هیچ دیداری میان ایرانیان و آمریکاییها صورت نگرفته، بلکه فقط از طریق میانجیها تبادل پیام انجام شده است. این موضع آشکار کرد که دلبستن به این گفتوگو و نتایج آن چندان واقعبینانه نیست و دستکم از نظر ایران، هیچچیز که بتواند قدمی به جلو محسوب شود یا گشایشی در گره جنگ ایجاد کند، نهفقط پدید نیامده، بلکه احتمالاً پدید نخواهد آمد.
سخنرانی مسعود پزشکیان در مجمع عمومی سازمان ملل متحد که در ابتدا متنِ سخنرانیِ خویش را کنار گذاشت و به برخی اظهارات ترامپ پاسخ داد، آخرین امیدها برای کاهش تنش در جنگ خلیجفارس را نابود کرد. در این سخنرانی، پزشکیان گفت که «یا همه امنیت داریم یا همه ناامنی را تحمل میکنیم» و به این ترتیب به همسایگان جنوبی ایران پیام داد که همکاری در ناامن کردن منطقه علیه ایران، همچنان باعث اقدامات نظامی علیه کشورهای منطقه و ناامنکردن خلیجفارس برای همه طرفهای ذینفع یا دخیل خواهد بود. پزشکیان همچنین تصریح کرد که ایران همچنان بر پیگیری برنامهها و فعالیتهای هستهایاش اصرار میورزد و به این ترتیب یکی از مهمترین محورهای اختلاف با واشنگتن را تعیینتکلیف کرد. علاوه بر این، حوادث دیماه گذشته کشورمان را تلاش آمریکا و اسرائیل برای براندازی جمهوری اسلامی در ایران توصیف و بر همین اساس تصریح کرد که رفتار جمهوری اسلامی در این رویداد قابلتوجیه بوده است. در واقع پزشکیان سخنرانی خود را به دو بخش «پاسخدادن به اظهارات ترامپ» و «تشریح آنچه مظلومیت ایران خوانده میشود» اختصاص داد و از رفتار حکومت جمهوری اسلامی در ایران دفاع کرد و هواداران جمهوری اسلامی که در مجمعهای شبانه حضور پیدا میکنند را نماد مردم ایران و پشتوانه حکومت خواند.
حالا کشورها از بهنتیجه رسیدن گفتوگوها و توافق میان ایالاتمتحده و ایران ناامید شدهاند و به همین خاطر ۸۰ کشور در بیانیهای از ایران خواستهاند که تنگه هرمز را هرچه زودتر باز و آزادی تردد شناورها را در این آبراه برقرار کند؛ اما بعید بهنظر میرسد که چنین بیانیههایی از سوی ایرانیها مورد توافق و اقدام قرار گیرد. در واقع و از همان ابتدا، هم تهران و هم واشنگتن با دقت مراقب بودند که مناسبات دیپلماتیک در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد، آنها را از منافع و اهداف از پیشاعلامشدهشان دور نکند. به همین دلیل از همان روزهای ابتدایی نشست این مجمع، در مورد حصول توافق میان ایران و آمریکا بدبینی وجود داشت؛ حسی که با گذشت زمان تقویت شد و سرانجام ناکامی در برداشتن قدمی به نفع پایان تنش، بدبینی اولیه را تأیید کرد.
