گفتوگو با سید فؤاد توحیدی درباره ریشههای جغرافیایی و فرهنگی موسیقی جنوب
وقتی دریا مینوازد؛ روایت نغمههای جنوب ایران
گفتوگو با سید فؤاد توحیدی درباره ریشههای جغرافیایی و فرهنگی موسیقی نواحی جنوب ایران؛ از آیین زار تا نیانبان و آینده این میراث شنیداری.
صدای نیانبان از ساحل بندرعباس که بلند میشود، انگار موجها هم با آن همآوا میشوند. در کوچههای بوشهر، «یزله» جان میگیرد و در قشم، آیین «زار» روایتگر پیوندهای کهن با آنسوی آبهاست. موسیقی نواحی جنوب ایران فقط صدا نیست؛ حافظهای زنده از تاریخ، سفر، رنج و امید مردمانی است که قرنها با دریا زیستهاند.
در روزگاری که موسیقی پاپ و شبکههای اجتماعی میداندار شدهاند، پرسش این است: آیا این گنجینه شنیداری در معرض فراموشی است؟ «سید فؤاد توحیدی» پژوهشگر و نوازنده موسیقی نواحی در گفتوگو با «پیام ما» از ریشهها، تحولات و آینده موسیقی جنوب ایران میگوید.
اقلیم؛ نخستین آهنگساز موسیقی نواحی جنوب
به باور توحیدی، موسیقی نواحی هر منطقه، بازتاب مستقیم اقلیم و فرهنگ آنجاست. جغرافیا، آبوهوا، معیشت، گویش و آیینها، همگی در شکلگیری ملودیها و سازها نقش دارند.
او توضیح میدهد که موسیقی مناطق گرمسیر جنوب از نظر سازبندی، گردش ملودی و حتی لحن خوانش اشعار، تفاوتی بنیادین با مناطق سردسیر و کوهستانی دارد. در جنوب، ریتمها اغلب پرتحرکترند و سازهای بادی و کوبهای نقش پررنگتری دارند؛ چرا که با فضای باز ساحلی و آیینهای جمعی هماهنگاند.
اما آنچه موسیقی جنوب ایران را منحصربهفرد میکند، دادوستد فرهنگی گسترده با دیگر ملل، بهویژه کشورهای آفریقایی و حاشیه اقیانوس هند است. این تأثیر را میتوان در آیینهایی چون «زار»، «لیوا» و «گواتی» و حتی در واژگان و لهجههای محلی مشاهده کرد؛ نشانهای از تاریخی دریامحور و تعاملگرا.
ترانههایی از دل زندگی روزمره
یکی از ویژگیهای برجسته موسیقی نواحی جنوب، پیوند عمیق آن با زندگی مردم است. بسیاری از ترانهها روایتگر مشاغلی چون ماهیگیری و دریانوردیاند. بخشی دیگر از عاشقیها، رنجها و رخدادهای تاریخی سخن میگویند.
این اشعار غالباً در قالب دوبیتیهای محلی اجرا میشوند؛ قالبهایی مانند:
- شرمه در برخی مناطق
- شروند در هرمزگان
- زهیروک در بلوچستان
- خیامخوانی در بوشهر
- نیمهخوانی و چاووشخوانی
توحیدی معتقد است حتی فردی که هرگز به جنوب سفر نکرده، با شنیدن این نغمهها میتواند حالوهوای زندگی ساحلی را درک کند؛ این میزان از درهمتنیدگی موسیقی با زیستبوم فرهنگی کمنظیر است.
سازهای شاخص در موسیقی جنوب ایران
تنوع سازها در جنوب چشمگیر است. برخی از مهمترین سازهای موسیقی نواحی جنوب ایران عبارتاند از:
- نی تکی و نی جفتی (با ریشههای کهن)
- سرنا
- نیانبان
- سازهای کوبهای مانند دهل، کسر، کاسوره، طبل و لیوا
- تمبیره (تنبوره نوبان) با ریشههای آفریقایی
- قیچک (معروف به سرود یا میروک در برخی مناطق)
در بلوچستان و نواحی همجوار نیز سازهایی چون بنجو، رباب، دهلک و تمبورک رایجاند. این تنوع سازبندی نشاندهنده لایههای تاریخی و فرهنگی متعددی است که در طول قرنها در این منطقه شکل گرفتهاند.
حرکت بهسوی پاپ و فیوژن؛ تهدید یا تحول؟
به گفته توحیدی، یکی از مهمترین تغییرات سالهای اخیر، گرایش بخشی از موسیقی جنوب ایران به سمت پاپ و موسیقی تلفیقی است. در این روند، ملودیها و برخی سازهای بومی حفظ میشوند، اما ساختار کلی به سمت الگوهای تجاریتر میرود.
او دلیل این تغییر را تحولات گسترده فرهنگی، سرعت بالای مصرف محتوا در فضای مجازی و کاهش توجه نسل جدید به میراث مکتوب و شنیداری میداند. در عین حال، نبود رسانههای قدرتمند برای حمایت از موسیقی نواحی نیز به حاشیهرفتن آن دامن زده است.
تکنولوژی؛ فرصت دیدهشدن یا خطر تحریف؟
رسانههای اجتماعی دو روی سکهاند. از یک سو، امکان انتشار گسترده آثار و دسترسی آسان مخاطبان به موسیقی نواحی جنوب فراهم شده است. از سوی دیگر، بسیاری از استادان پیشکسوت که حاملان اصلی موسیقی اصیلاند، دسترسی یا آشنایی کافی با این ابزارها ندارند.
در نتیجه، گاه نسخههای سطحی یا تغییرشکلیافته بیشتر دیده میشوند و بهنام نوآوری عرضه میشوند؛ روندی که میتواند به اصالت این موسیقی آسیب بزند.
آینده موسیقی نواحی جنوب؛ بازگشت به ریشهها؟
با وجود همه نگرانیها، توحیدی معتقد است موسیقی نواحی جنوب ایران هرگز از بین نخواهد رفت. شاید دچار افتوخیز شود، اما همواره دورهای برای بازگشت به ریشهها وجود دارد.
به باور او، مهمترین وظیفه امروز، ثبت و ضبط آثار بزرگان و مستندسازی این گنجینه فرهنگی است؛ اقدامی که میتواند نسلهای آینده را به هویت شنیداری خود پیوند بزند.
موسیقی جنوب ایران روایتی شنیداری از تاریخ، مهاجرت، آیین و مقاومت فرهنگی است؛ نغمههایی که از دل دریا برخاستهاند و هنوز در گوش زمان طنین دارند. در میانه تغییرات شتابان عصر دیجیتال، حفظ و بازشناسی این میراث، ضرورتی فرهنگی و ملی است.
