چرا «روستاهای جهانی» ایران هنوز به توسعه محلی نرسیده‌اند؟

روستاهایی که نامشان در فهرست جهانی می‌درخشد، اما در واقعیت زندگی مردمشان تغییر چندانی رخ نداده است. ثبت چندین روستای ایران در فهرست روستاهای برتر گردشگری جهان می‌توانست نقطه عطفی برای رونق اقتصادی و اجتماعی این مناطق باشد؛ اما بررسی‌های تازه نشان می‌دهد این عنوان جهانی هنوز نتوانسته به موتور توسعه محلی تبدیل شود.

از کندوان در دامنه‌های سهند تا اصفهک در دل کویر طبس، از سهیلی در قشم تا کندلوس و شفیع‌آباد، ایران اکنون چندین روستای برتر گردشگری جهان دارد. با این حال گزارش تازه مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که «ثبت جهانی» برای بسیاری از این روستاها بیشتر یک عنوان نمادین بوده تا ابزاری واقعی برای توسعه پایدار.

ثبت جهانی روستاها؛ افتخار بین‌المللی بدون اثر اقتصادی

برنامه «روستاهای برتر گردشگری» سازمان جهانی گردشگری با هدف توسعه پایدار مناطق روستایی طراحی شده است. این برنامه قرار است با جذب گردشگر، ایجاد اشتغال محلی، حفظ میراث فرهنگی و جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شهرها کمک کند.

ایران نیز در سال‌های اخیر موفق شده چند روستا را در این فهرست ثبت کند؛ از جمله کندوان در سال ۲۰۲۳ و اصفهک در سال ۲۰۲۴. با این حال گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که ثبت روستاهای ایران در فهرست روستاهای برتر گردشگری جهان هنوز به تحول اقتصادی و اجتماعی ملموسی در این مناطق منجر نشده است.

به گفته این گزارش، مشکل اصلی نه در فرایند ثبت، بلکه در مرحله پس از آن است؛ جایی که سیاست‌گذاری، تأمین مالی و مدیریت مقصد گردشگری عملاً رها می‌شود.

سه مانع اصلی در مسیر توسعه روستاهای جهانی ایران

بررسی‌ها نشان می‌دهد سه مشکل ساختاری باعث شده ظرفیت روستاهای برتر گردشگری ایران بالفعل نشود:

• قطع ارتباط ثبت جهانی با برنامه‌های توسعه و بودجه
• نبود نهاد رسمی مدیریت مقصد گردشگری در روستاها
• فقدان نظام پایش و ارزیابی مبتنی بر داده

در چنین شرایطی، عنوان «روستای جهانی» به پایان یک پروژه تبدیل شده است، نه آغاز یک برنامه توسعه‌ای.

تجربه کشورهای دیگر چه می‌گوید؟

مطالعه تطبیقی تجربه کشورهایی مانند چین، ژاپن، ترکیه، شیلی و مراکش نشان می‌دهد که موفقیت در توسعه روستاهای برتر گردشگری جهان به سه عامل کلیدی وابسته است:

• ایجاد نهاد مدیریت مقصد گردشگری در سطح محلی
• تأمین مالی پایدار و وابسته به عملکرد
• نظام پایش و گزارش‌دهی دقیق و داده‌محور

برای مثال در ژاپن، ثبت جهانی برخی روستاها طی سه سال موجب افزایش ۳۰ درصدی درآمد گردشگری و کاهش مهاجرت جوانان شده است. در ترکیه نیز بودجه مشخصی برای بازاریابی بین‌المللی و توسعه زیرساخت روستاهای ثبت‌شده اختصاص داده شده و همین سیاست‌ها رشد قابل توجه گردشگران را به دنبال داشته است.

در شیلی، مشارکت زنان در فعالیت‌های گردشگری روستایی باعث افزایش اشتغال و رونق صنایع‌دستی شده و در مراکش نیز آموزش مهارت‌های بومی و صنایع‌دستی به یکی از ابزارهای اصلی توسعه گردشگری تبدیل شده است.

ظرفیت‌های بزرگ گردشگری روستایی در ایران

کارشناسان معتقدند گردشگری روستایی یکی از معدود حوزه‌هایی است که می‌تواند همزمان چند هدف توسعه‌ای را محقق کند:

• ایجاد اشتغال محلی
• توانمندسازی زنان و جوانان
• حفظ میراث فرهنگی و طبیعی
• کاهش مهاجرت روستایی
• تقویت تصویر فرهنگی کشور در سطح جهانی

با این حال در ایران، نبود یک سازوکار حکمرانی مشخص پس از ثبت جهانی باعث شده این ظرفیت‌ها به‌طور کامل فعال نشوند.

چه راهکاری برای فعال شدن روستاهای جهانی ایران وجود دارد؟

مرکز پژوهش‌های مجلس پیشنهاد می‌دهد که ثبت روستاهای ایران در فهرست روستاهای برتر گردشگری جهان باید به آغاز یک برنامه توسعه‌ای تبدیل شود. برای این هدف چند اقدام ضروری مطرح شده است:

• تدوین برنامه توسعه مشخص برای هر روستای ثبت‌شده
• تشکیل کارگروه‌های مدیریت مقصد با حضور دولت، بخش خصوصی و جامعه محلی
• اختصاص بودجه مشخص و مشروط به عملکرد
• ایجاد نظام پایش و ارزیابی مستمر

به اعتقاد کارشناسان، اگر چنین سازوکاری ایجاد نشود، ثبت‌های بین‌المللی بیشتر به اقداماتی نمادین تبدیل خواهند شد و نمی‌توانند جریان درآمد پایدار برای روستاها ایجاد کنند.

فرصت از دست نرود

در شرایطی که صنعت گردشگری ایران با رکود و چالش‌های جدی مواجه است، توجه به گردشگری روستایی می‌تواند یکی از مسیرهای کم‌هزینه برای توسعه اقتصادی باشد. زیرساخت‌های نرم‌افزاری مانند آموزش نیروی انسانی، اصلاح قوانین و برنامه‌ریزی دقیق می‌تواند زمینه بهره‌برداری واقعی از عنوان روستاهای برتر گردشگری جهان را فراهم کند.

کارشناسان معتقدند اگر سیاست‌گذاری‌ها اصلاح شود، همین روستاهایی که امروز تنها یک عنوان جهانی دارند، می‌توانند در آینده به موتورهای کوچک اما مؤثر توسعه محلی تبدیل شوند.