الموت در آستانه ثبت جهانی؛ هفت قلعه تاریخی البرز در انتظار رأی یونسکو
پرونده ثبت جهانی الموت و هفت قلعه تاریخی البرز به ایستگاه نهایی رسیده است؛ یونسکو در اجلاس بوسان درباره سرنوشت این میراث مهم ایران تصمیم میگیرد.
پرونده ثبت جهانی الموت به آخرین ایستگاه رسیده است؛ جایی که کمیته میراث جهانی یونسکو قرار است در اجلاس بوسان کرهجنوبی درباره سرنوشت یکی از مهمترین پروندههای میراثی ایران تصمیمگیری کند.
این پرونده فقط به یک قلعه محدود نیست، بلکه مجموعهای از هفت قلعه تاریخی البرز را در بر میگیرد؛ آثاری که بهگفته مدیران و کارشناسان میراث فرهنگی، ارزیابیهای فنی و کارشناسی مثبتی دریافت کردهاند و حالا با امیدی جدی در آستانه ورود به فهرست میراث جهانی قرار دارند.
اگر رأی نهایی به سود ایران صادر شود، ثبت جهانی الموت نهفقط یک موفقیت فرهنگی، بلکه گامی مهم برای حفاظت بیشتر از این میراث کمنظیر در سطح بینالمللی خواهد بود؛ میراثی که تاریخ، معماری دفاعی، طبیعت کوهستانی و هویت فرهنگی ایران را درهم آمیخته است.
ثبت جهانی الموت در ایستگاه نهایی یونسکو
براساس برنامه رسمی یونسکو، چهلوهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی از ۱۹ تا ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۶ در شهر بوسان کرهجنوبی برگزار میشود. در این اجلاس، ۳۰ پرونده جدید برای ورود به فهرست میراث جهانی بررسی خواهد شد و پرونده ثبت جهانی الموت یکی از مهمترین آنها برای ایران است.
کارشناسان میگویند بخش عمده مسیر فنی و محتوایی این پرونده طی شده و اکنون تنها تصمیم نهایی کمیته باقی مانده است. همین موضوع باعث شده امیدها به ثبت این اثر تاریخی افزایش یابد؛ بهویژه آنکه ارزیابیهای تخصصی انجامشده در دو سال گذشته، از نگاه مسئولان پرونده، مثبت بوده است.
چرا ثبت جهانی الموت برای ایران اهمیت دارد؟
اهمیت ثبت جهانی الموت فقط در افزودهشدن یک نام تازه به فهرست آثار جهانی خلاصه نمیشود. این ثبت میتواند جایگاه تاریخی و فرهنگی این مجموعه را در سطح بینالمللی تثبیت کند و نگاه جهانی را بیش از گذشته به ضرورت حفاظت از آن جلب کند.
در شرایطی که نگرانیها درباره آسیبپذیری میراث تاریخی در بحرانها و تنشهای منطقهای افزایش یافته، جهانیشدن این مجموعه میتواند حساسیت نهادهای بینالمللی و افکار عمومی را نسبت به حفاظت از آن بیشتر کند. البته ثبت در فهرست یونسکو بهتنهایی تضمین کامل برای مصونماندن یک اثر از تهدیدها نیست، اما بدون تردید وزن حفاظتی و نمادین آن را بالا میبرد.
مدیران پرونده چه میگویند؟
حمیده چوبک، مدیر پایگاه میراث فرهنگی قلعه الموت، تأکید کرده است که پرونده ثبت جهانی الموت هم از نظر کارشناسی و هم از نظر مدیریتی پذیرفته شده و شانس بالایی برای ثبت دارد. به گفته او، این پرونده طی حدود دو سال گذشته از جنبههای مختلف بررسی شده و نتایج ارزیابیها امیدوارکننده بوده است.
او معتقد است اگر این پرونده در اجلاس بوسان رأی مثبت بگیرد، الموت سیامین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو خواهد شد؛ اتفاقی که بهلحاظ تاریخی و فرهنگی اهمیت ویژهای دارد و میتواند جایگاه این مجموعه را در میان آثار شاخص ایران تقویت کند.
سعید صفاری، مسئول پایگاه ملی قلعه الموت، نیز گفته است که بخش اعظم مسیر ثبت طی شده و پرونده از نظر محتوایی و فنی تکمیل است. به گفته او، همه مراحل اصلی انجام شده و اکنون فقط باید رأی نهایی کمیته میراث جهانی صادر شود.
هفت قلعهای که در پرونده ثبت جهانی الموت قرار دارند
پرونده ثبت جهانی الموت یک پرونده زنجیرهای است و فقط به قلعه مشهور الموت محدود نمیشود. این پرونده شامل هفت قلعه تاریخی در منطقه البرز است که در کنار هم، بخشی از یک سامانه دفاعی، مدیریتی و تاریخی را شکل میدهند.
مهمترین این قلعهها، قلعه الموت است؛ مرکز فرمانروایی نزاریان اسماعیلی که شهرت تاریخی آن از مرزهای ایران فراتر رفته است. در کنار آن، قلعه لمسر بهعنوان بزرگترین قلعه این مجموعه قرار دارد که نقش مهمی در ساختار حکومتی و دفاعی منطقه داشته است. قلعه نویذرشاه نیز از دیگر بخشهای مهم این پرونده است؛ قلعهای که بهعنوان آخرین سنگر مقاومت در برابر حمله مغول شناخته میشود.
دیگر اجزای این پرونده شامل قلعههای شمسکلایه، شیرکوه، ایلان و قسطینلار است؛ مجموعهای که در کنار هم، روایتگر بخشی مهم از نظام استقرار و دفاع کوهستانی در تاریخ ایران هستند.
چه ویژگیهایی شانس ثبت جهانی الموت را بالا برده است؟
یکی از مهمترین دلایل اهمیت ثبت جهانی الموت، ارزش چندلایه این پرونده است. این مجموعه فقط چند بنای تاریخی پراکنده نیست، بلکه ترکیبی از معماری دفاعی، مدیریت منابع، سازگاری با طبیعت کوهستانی و سازمان اجتماعی در سدههای میانی ایران را نشان میدهد.
کارشناسان میراث فرهنگی تأکید دارند که پیوند تاریخ و طبیعت در الموت، این منطقه را به یک منظر فرهنگی کمنظیر تبدیل کرده است. به همین دلیل، در ارزیابیهای یونسکو تنها خود قلعهها مطرح نیستند، بلکه ارتباط آنها با محیط طبیعی، پیشینه فرهنگی منطقه و نقش تاریخیشان نیز اهمیت دارد.
از نگاه مسئولان پرونده، همین ویژگیها باعث شده ثبت جهانی الموت ظرفیت بالایی برای موفقیت در اجلاس پیشرو داشته باشد.
برنامه ۱۰ ساله برای حفاظت و مدیریت الموت
یکی از بخشهای کلیدی در پرونده ثبت جهانی الموت، برنامه مدیریت و حفاظت این مجموعه است. براساس اعلام مدیران پایگاه، برای این محوطه تاریخی برنامهای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت طراحی شده که بازهای ۱۰ ساله را پوشش میدهد.
این برنامه شامل ادامه کاوشهای باستانشناسی، حفاظت و مرمت آثار، ایمنسازی مسیرهای گردشگری، ساماندهی روستاهای اطراف و تکمیل زیرساختهایی مانند آب، برق، دسترسی و خدمات موردنیاز گردشگران است. بخشی از این اقدامات پیش از حضور ارزیابان یونسکو انجام شده و بخشهای دیگر نیز بهتدریج اجرا خواهد شد.
این موضوع برای یونسکو اهمیت بالایی دارد؛ زیرا ثبت جهانی، بدون برنامه روشن برای مدیریت و حفاظت، شانس کمتری برای موفقیت خواهد داشت.
الموت؛ فراتر از یک قلعه مشهور
در بحث ثبت جهانی الموت، آنچه این پرونده را برجسته میکند، فقط شهرت تاریخی نام الموت نیست. این منطقه در دورهای از تاریخ، مرکز سیاسی و حکومتی قلمرویی بوده که نفوذ آن به ایران امروز محدود نمیشده و بخشهایی از سرزمینهای دیگر را نیز در بر میگرفته است.
همین جایگاه فرامرزی و تاریخی، به الموت هویتی متفاوت داده است. بهگفته کارشناسان، همه آثار ثبتشده ایران چنین دامنه نفوذ و شهرتی ندارند و از این نظر، الموت در کنار معدود آثار شاخصی قرار میگیرد که ظرفیت معرفی گسترده در سطح جهانی را دارند.
ثبت جهانی الموت چه اثری بر گردشگری دارد؟
فعالان گردشگری منطقه امیدوارند ثبت جهانی الموت در صورت تثبیت شرایط کشور، به رونق گردشگری البرز و قزوین کمک کند. منطقه الموت بهدلیل طبیعت خاص، آبوهوای چهارفصل، پیشینه تاریخی و روایتهای مشهور پیرامون حسن صباح و اسماعیلیان، ظرفیت بالایی برای جذب گردشگر دارد.
در سالهای اخیر، بهبود مسیرهای دسترسی، ساماندهی برخی بخشهای مجموعه و افزایش اقدامات حفاظتی، شرایط بازدید از قلعه را نسبت به گذشته بهتر کرده است. به همین دلیل، ثبت جهانی میتواند این ظرفیت را از سطح ملی به سطح بینالمللی ارتقا دهد و نام الموت را بیش از گذشته در نقشه گردشگری فرهنگی جهان مطرح کند.
آیا جنگ و تحولات منطقه بر پرونده اثر میگذارد؟
یکی از پرسشهای مهم درباره ثبت جهانی الموت، تأثیر تحولات سیاسی و منطقهای بر روند بررسی پرونده است. مسئولان پرونده میگویند تا این مرحله، همه امور براساس برنامه پیش رفته و اتفاقی که روند فنی و کارشناسی را متوقف کند رخ نداده است.
در عین حال، کارشناسان تأکید میکنند که یونسکو پروندهها را براساس ارزشهای برجسته فرهنگی و تاریخی آنها بررسی میکند. به همین دلیل، آنچه در تصمیمگیری نهایی بیش از هر چیز اهمیت دارد، کیفیت پرونده، مستندات علمی، ارزش تاریخی اثر و برنامه حفاظتی آن است.
الموت در انتظار رأی بوسان
اکنون همه نگاهها به اجلاس بوسان دوخته شده است؛ جایی که کمیته میراث جهانی یونسکو درباره پرونده ثبت جهانی الموت تصمیم خواهد گرفت. اگر این رأی مثبت صادر شود، هفت قلعه تاریخی البرز نهتنها در سطحی تازه از شناختهشدن قرار میگیرند، بلکه مسئولیت حفاظت از آنها نیز سنگینتر خواهد شد.
پرونده الموت حاصل سالها پژوهش، کاوش، مستندسازی، مرمت و همکاری میان متخصصان و مدیران میراث فرهنگی است. به همین دلیل، ثبت احتمالی آن فقط یک خبر فرهنگی ساده نیست؛ بلکه نتیجه یک مسیر طولانی و نشانهای از اهمیت تاریخی یکی از خاصترین مناظر فرهنگی ایران است.
