نسخه نجات گردشگری ایران چیست؟ از وام سفر تا حفاظت از طبیعت
از تسهیلات بومگردی و وام سفر کیش تا حفاظت از طبیعت و آموزش هوشمند؛ راهکارهای احیای گردشگری ایران و بازگشت مسافران را بخوانید.
در آستانه برگزاری دومین سمپوزیوم بازار گردشگری کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی اکو، فعالان و مسئولان از راهکارهایی میگویند که میتواند صنعت گردشگری ایران را از رکود و بحرانهای پیدرپی عبور دهد؛ راهکارهایی که بدون شفافیت مالی، تحریک تقاضا، حفاظت از مقصد و تربیت نیروی انسانی متخصص به نتیجه نمیرسد.
گردشگری ایران در ماههای اخیر همزمان چند مسیر را برای بازگشت به شرایط عادی دنبال کرده است؛ از پرداخت تسهیلات و افزایش پروازها تا برگزاری جشنوارهها، توسعه بازار کشورهای همسایه، تقویت گردشگری داخلی و بازنگری در نظام آموزش.
بااینحال، روایت فعالان این صنعت نشان میدهد بحران گردشگری با یک بسته حمایتی یا یک رویداد تبلیغاتی حل نمیشود. واحدهای کوچک اقامتی همچنان با کاهش مسافر و دشواری دریافت تسهیلات مواجهاند، مقصدهایی مانند کیش برای جذب دوباره گردشگر مشوقهای اعتباری طراحی کردهاند و همزمان، ضعف زیرساخت، فعالیت تورهای غیرمجاز، آسیب به طبیعت و کمبود نیروی انسانی آموزشدیده، آینده این صنعت را تحتتأثیر قرار داده است.
تسهیلات ششهمتی؛ حمایت گسترده یا آماری مبهم؟
وعده پرداخت شش هزار میلیارد تومان تسهیلات حمایتی به فعالان گردشگری، در ابتدا امیدهایی برای جبران خسارتهای این صنعت ایجاد کرد؛ اما فعالان گردشگری میگویند سهم واقعی برخی بخشها، بهویژه اقامتگاههای بومگردی، همچنان روشن نیست.
بررسی آمارهای رسمی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی نشان میدهد در استانهای اردبیل، البرز، کرمانشاه، هرمزگان و لرستان هیچ واحد بومگردی موفق به دریافت تسهیلات نشده است. در استانهای قم، قزوین، کردستان و چهارمحالوبختیاری نیز تنها یک مورد دریافت تسهیلات ثبت شده است.
سهم سیستانوبلوچستان و بوشهر هرکدام دو مورد، خوزستان سه مورد و زنجان شش مورد اعلام شده است. در بوشهر، مبلغ تسهیلات پرداختشده نزدیک به شش میلیارد تومان عنوان شده؛ بااینحال، مشخص نیست همه دریافتکنندگان، واحدهای بومگردی بودهاند یا مجموعههای دیگری مانند هتلها، رستورانها و آژانسها نیز در این آمار قرار دارند.
چرا سهم بومگردیها مشخص نیست؟
«یاور عبیری»، رئیس جامعه انجمنهای حرفهای اقامتگاههای بومگردی ایران، با اشاره به این ابهام میگوید آمارهای منتشرشده تفکیک دقیقی میان بومگردیها و سایر تأسیسات گردشگری ارائه نمیکنند.
به گفته او، گیلان با ثبت ۱۰۱ مرکز، بیشترین تعداد واحد دریافتکننده تسهیلات را دارد؛ اما این عدد تنها به اقامتگاههای بومگردی محدود نیست و هتلها، هتلآپارتمانها، رستورانها، آژانسها و راهنمایان گردشگری را نیز شامل میشود.
عبیری تأکید میکند: «باید تفکیک دقیقتری ارائه شود تا مشخص شود واقعاً چند واحد بومگردی خالص از این تسهیلات بهره بردهاند.»
از نگاه این فعال گردشگری، انتشار آمار کلی باعث میشود سهم واقعی هر بخش مشخص نباشد و استانهایی که در مرحله نخست از حمایتها بینصیب ماندهاند، در مراحل بعدی نیز امکان پیگیری مؤثر نداشته باشند.
وثیقه سنگین؛ مانع تازه برای دریافت وام گردشگری
فعالان گردشگری علاوه بر نبود شفافیت، وثیقههای سنگین بانکی را یکی از مهمترین موانع دریافت تسهیلات میدانند.
عبیری به نمونهای اشاره میکند که در آن، یک واحد بومگردی برای دریافت سه میلیارد تومان تسهیلات، با درخواست ارائه شش میلیارد تومان وثیقه مواجه شده بود. حتی سند دفترچهای یک ملک در تهران نیز از سوی بانک پذیرفته نشده است.
او این شرایط را غیرمنطقی میداند و میگوید حمایت مالی زمانی مؤثر است که متناسب با توان واقعی کسبوکارهای گردشگری طراحی شود. به گفته او، بسیاری از اقامتگاههای بومگردی در مناطق روستایی و کمبرخوردار فعالیت میکنند وی تأمین وثیقههای سنگین را ندارند.
خطر خروج بومگردیها از چرخه رسمی
کاهش تقاضای سفر در کنار دشواری دریافت تسهیلات، فعالیت بسیاری از اقامتگاههای بومگردی را با خطر مواجه کرده است. در مناطقی مانند قشم و بوشهر، فعالان گردشگری از کاهش شدید مسافر و افت درآمد میگویند.
عبیری هشدار میدهد ادامه این روند میتواند به تعطیلی برخی واحدها، تمدیدنشدن مجوزها یا گسترش فعالیتهای خارج از چارچوب رسمی منجر شود؛ درحالیکه گردشگری روستایی و محلی در بسیاری از بحرانها توانسته است به اقتصاد جوامع محلی کمک کند.
او دو مطالبه فوری فعالان این حوزه را ابلاغ دستورالعمل تفویض اختیار به تشکلها و انتشار آمار شفاف استانی میداند. از نگاه او، باید مشخص شود چه میزان از منابع حمایتی به هر بخش و هر استان اختصاص یافته است.
کیش؛ نسخه اعتباری برای بازگرداندن مسافران
رکود گردشگری تنها محدود به بومگردیها نیست. جزیره کیش نیز پس از جنگ اخیر با کاهش محسوس گردشگر مواجه شد؛ وضعیتی که بهدلیل وابستگی بخش بزرگی از اقتصاد جزیره به سفر و گردشگری، کسبوکارهای مختلف را تحتتأثیر قرار داد.
«علی حسنلو»، معاون گردشگری منطقه آزاد کیش، میگوید ادامه این شرایط میتوانست صنعت گردشگری جزیره را وارد بحرانی جدی کند. به گفته او، از کسبه و هتلداران تا ارائهدهندگان خدمات تفریحی، همگی به تعداد گردشگران وابستهاند.
منطقه آزاد کیش برای عبور از این رکود، سه محور اصلی را در دستور کار قرار داده است:
- افزایش ظرفیت پروازها؛
- برگزاری جشنوارهها و رویدادهای گردشگری؛
- ارائه تسهیلات خرد مستقیم به مسافران.
وام سفر تا سقف ۲۰۰ میلیون تومان
یکی از مهمترین برنامههای کیش، افزایش سقف تسهیلات سفر است. وام ۵۰ میلیون تومانی در حال حاضر فعال است و قرار است تسهیلات ۱۵۰ و ۲۰۰ میلیون تومانی نیز به آن افزوده شود.
مسافران میتوانند هنگام ورود به جزیره این اعتبار را فعال کنند. همچنین راهاندازی سامانه اعتبارسنجی آنلاین در دستور کار قرار گرفته است تا متقاضیان پیش از سفر بدانند واجد شرایط دریافت تسهیلات هستند یا خیر.
مذاکره با چند پلتفرم گردشگری نیز در حال انجام است تا امکان استفاده از این اعتبار برای خرید تور فراهم شود. دوره بازپرداخت وام ۵۰ میلیون تومانی یک سال و تسهیلات مبالغ بالاتر دو سال اعلام شده است. این وامها با سود بانکی ۲۳ درصد ارائه میشوند.
تفاوت این مدل با وامهای حمایتی تأسیسات گردشگری آن است که مستقیماً سمت تقاضا را هدف قرار میدهد؛ یعنی بهجای حمایت صرف از هتل یا اقامتگاه، قدرت خرید مسافر برای سفر افزایش پیدا میکند.
جشنواره و پرواز؛ دو بال رونق دوباره کیش
منطقه آزاد کیش در کنار تسهیلات سفر، برگزاری رویدادها و افزایش پروازها را دنبال میکند. جشنواره امسال جزیره تا پایان سال ادامه دارد و بخش نخست آن با شعار «سفر اصلش کیشه» برگزار میشود.
به گفته حسنلو، هدف جشنواره ارائه تصویری متفاوت از کیفیت زندگی، آبوهوا، نظم شهری و امکانات کیش است. این جزیره همچنین از هفتم تا دهم مهر میزبان دومین سمپوزیوم بازار گردشگری کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی اکو خواهد بود.
مسئولان کیش امیدوارند برگزاری این رویداد به تثبیت جایگاه جزیره در بازار گردشگری منطقه کمک کند و زمینه ارتباط بیشتر میان فعالان گردشگری ایران و کشورهای عضو اکو را فراهم آورد.
گردشگری داخلی در اولویت قرار گرفت
اگرچه گردشگری خارجی همچنان در برنامههای کیش قرار دارد، اما امسال تمرکز اصلی منطقه آزاد بر جذب گردشگران داخلی است. شرایط اقتصادی و تحولات منطقهای موجب شده است بازگرداندن مسافران ایرانی، اولویت فوری جزیره باشد.
در عین حال، توسعه بازار کشورهای همسایه و همفرهنگ نیز دنبال میشود. پرواز مستقیم دوشنبه ـ کیش در سال گذشته با استقبال مواجه شد و مسئولان امیدوارند با افزایش مجوز پروازها و عادیترشدن شرایط جنوب، مسیرهای خارجی دوباره فعال شوند.
حسنلو کیش را بخشی از زنجیره گردشگری ایران میداند و معتقد است این جزیره نباید جدا از ظرفیتهای فرهنگی، تاریخی و طبیعی سایر شهرهای کشور برنامهریزی شود.
او میگوید فرهنگ، ادبیات و تاریخ ایران میتواند مزیت رقابتی کشور در بازار منطقهای باشد و طراحی تجربههای ماندگار، بهجای تمرکز صرف بر اقامت و خرید، باید در مرکز برنامههای توسعه گردشگری قرار گیرد.
احیای گردشگری بدون حفاظت از طبیعت ممکن نیست
رکود بازار سفر تنها چالش صنعت گردشگری نیست. تعدد دستگاههای مسئول، ضعف نظارت بر فعالیتهای غیرمجاز، کمبود زیرساخت و آسیب به عرصههای طبیعی نیز از موانع جدی توسعه پایدار گردشگری به شمار میروند.
بخشی از تأسیسات گردشگری زیر نظر وزارت میراث فرهنگی فعالیت میکنند، اما صدور مجوز و نظارت بر برخی مجموعهها به دستگاههای دیگر واگذار شده است. این پراکندگیگی مسئول، در مواردی امکان نظارت مؤثر و پاسخگویی روشن را کاهش میدهد.
«مصطفی فاطمی»، مدیرکل توسعه گردشگری داخلی، میگوید حدود دو سال از واگذاری مسئولیت صدور مجوز مجتمعهای بینراهی به وزارت راه و شهرسازی میگذرد. بر این اساس، مجتمعهایی که بهتازگی مجوز گرفتهاند، تحت نظارت مستقیم وزارت میراث فرهنگی نیستند.
تورهای غیرمجاز و فشار بر عرصههای طبیعی
فاطمی، ناآشنایی برخی گردشگران با اصول طبیعتگردی را یکی از عوامل اصلی آسیب به محیطزیست میداند. ورود بیضابطه خودروها، روشنکردن آتش در جنگلها و رعایتنکردن ظرفیت برد مناطق طبیعی، بهویژه در تعطیلات، فشار بر مقصدها را افزایش میدهد.
او میگوید بیش از ۹۰ درصد تورهای طبیعتگردی غیرمجاز هستند و ورود این تورها بدون رعایت اصول حفاظتی، آسیبهای جبرانناپذیری به طبیعت وارد میکند.
روشنکردن آتش در جنگل گیسوم در ساعات شب ساعات شب، یکی از است که فاطمی به آن اشاره میکند. با وجود پیشبینی جریمه برای این تخلفات، اجرای قوانین هنوز بازدارندگی کافی ندارد.
به گفته او، کمیته ملی طبیعتگردی با حضور نمایندگان سازمان حفاظت محیطزیست، سازمان منابعطبیعی و سازمان زمینشناسی تشکیل شده است. بااینحال، حفاظت از طبیعت نیازمند تقسیم وظایف روشن، نظارت میدانی مستمر و همکاری جدی میان دستگاههای مسئول است.
نظارت دیجیتال؛ راهی برای افزایشی برای افزایش اعتماد مسافران
نظارت بر تأسیساتنان عمدتاً بهصورت حضوری انجام میشود. سامانههایی مانند تلفن ۰۹۶۲۹ و گروههای بازرسی مشترک با تعزیرات و وزارت بهداشت برای دریافت شکایت و بررسی عملکرد واحدها فعالاند؛ اما فاطمی معتقد است این شیوهها باید با نظارت دیجیتال تکمیل شوند.
در بسیاری از کشورها، مسافران از طریق سایتها و اپلیکیشنها به هتلها، اقامتگاهها و سایر خدمات گردشگری امتیاز میدهند. این ارزیابی عمومی میتواند کیفیت خدمات را شفافتر کند و به واحدهایی که امتیاز پایینتری دارند، برای اصلاح عملکرد هشدار دهد.
توسعه نظام امتیازدهی عمومی، انتشار دادههای قابلاعتماد و استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی میتواند به افزایش اعتماد گردشگران و بهبود کیفیت خدمات کمک کند.
هتلهای سبز و ورود هوش مصنوعی
برنامه انتخاب و معرفی هتلهای سبز نیز امسال ادامه مییابد. تفاوت دوره جدید، توجه بیشتر به تحول دیجیتال و هوش مصنوعی در فرایند ارزیابی است.
کمیته انتخاب هتلها با همکاری انجمن هوش مصنوعی ایران تشکیل شده است تا مجموعههایی را که در زمینه مدیریت سبز، کاهش مصرف انرژی، فناوری و ارائه خدمات هوشمند عملکرد بهتری دارند، شناسایی و معرفی کند.
این برنامه، در صورت اجرای دقیق، میتواند استانداردهای زیستمحیطی و فناوری را در صنعت هتلداری ارتقا دهد و هتلها را به سمت مصرف بهینه منابع و ارائه خدمات پایدارتر هدایت کند.
گردشگری ریلی؛ ظرفیتی که هنوز زیرساخت ندارد
توسعه گردشگری ریلی یکی دیگر از راهکارهای مورد توجه دولت و بخش خصوصی است؛ اما کمبود زیرساخت، لوکوموتیو و ظرفیت مناسب همچنان مانع رشد این بخش شده است.
فاطمی میگوید در سالهای اخیر علاقه مدیران دولتی و خصوصی به گردشگری ریلی افزایش یافته، اما شرایط موجود هنوز به معنای تحول واقعی نیست. ورود بخش خصوصی، افزایش امنیت سفر، جلب اعتماد مسافران و مدیریت بدهیهای گذشته، از اقداماتی است که میتواند به توسعه این نوع گردشگری کمک کند.
گردشگری ریلی علاوه بر کاهش فشار بر جادهها، میتواند مسیرهای تاریخی و کمترشناختهشده کشور را به شبکه سفر متصل کند و به توزیع متوازنتر گردشگران میان مقصدها بینجامد.
کمپین ملی برای بازگشت سفر به جنوب
«مصطفی فاطمی»، مدیرکل توسعه گردشگری داخلی، پیشنهاد شکلگیری کمپینی مشترک با مشارکت استانهای نیمهجنوبی کشور را مطرح کرده است؛ کمپینی که استانهایی مانند اصفهان، یزد و فارس را نیز در بر میگیرد.
هدف این برنامه، بازگرداندن توجه مسافران به ظرفیتهای گردشگری جنوب، معرفی دوباره مقصدهای کمترشناختهشده و تقویت احساس تعلق به این مناطق است. به گفته فاطمی، همراهی رسانهها، فعالان گردشگری و اتاقهای فکر میتواند این طرح را از یک برنامه تبلیغاتی محدود به کمپینی ملی تبدیل کند.
رونق گردشگری جنوب در گرو همکاری استانها
فعالان گردشگری معتقدند معرفی جداگانه مقصدها دیگر پاسخگوی نیازهای بازار سفر نیست. مسافر امروز به دنبال یک تجربه کامل است؛ تجربهای که میتواند از اصفهان و یزد آغاز شود و در فارس، بوشهر، هرمزگان یا سایر مناطق جنوبی ادامه پیدا کند.
طراحی مسیرهای ترکیبی، ارائه بستههای سفر چندمقصدی، برگزاری رویدادهای مشترک و همکاری میان هتلها، آژانسها و حملونقل میتواند به توزیع بهتر گردشگران کمک کند.
در چنین الگویی، شهرها و استانها بهجای رقابت صرف، ظرفیتهای خود هم مدت اقامتنجیره گردشگری قرار میدهند؛ رویکردی که میتواند هم مدت اقامت گردشگران را افزایش دهد و هم درآمد بیشتری برای جوامع محلی ایجاد کند.
آموزش گردشگری در مسیر تحول دیجیتال
بخش دیگری از برنامههای احیای گردشگری به نیروی انسانی مربوط میشود؛ موضوعی که اگرچه کمتر از تسهیلات و تبلیغات مورد توجه قرار میگیرد، اما مستقیماً بر کیفیت خدمات و رضایت گردشگران اثر دارد.
«مرتضی بذرافشان»، رئیس جامعه حرفهای مؤسسات آموزش گردشگری، از بازطراحی بخشی از نظام آموزش گردشگری با استفاده از فناوری و هوش مصنوعی خبر داده است.
به گفته او، فرایند مصاحبه و ارزیابی مدرسان دورههای کوتاهمدت تخصصی با استفاده از شاخصهای علمی و ابزارهای هوش مصنوعی بازطراحی شده است. همچنین آموزشها به سمت مدلهای ترکیبی حضوری و آنلاین حرکت کردهاند.
دورههای جدید برای بومگردی و گردشگری سلامت
در حوزه محتوای آموزشی، دورههای تخصصی جدیدی برای بومگردی، هتلداری و گردشگری سلامت در حال طراحی است.
در بخش گردشگری سلامت نیز تلاش شده همکاری میان وزارت بهداشت و بخش خصوصی افزایش یابد و چارچوب مشخصتری برای فعالیت راهنمایان، واسطهها و فعالان این حوزه ایجاد شود.
توسعه آموزش تخصصی میتواند به افزایش کیفیت خدمات، کاهش خطاهای حرفهای و تقویت اعتماد گردشگران داخلی و خارجی کمک کند؛ بهویژه در حوزههایی مانند گردشگری سلامت که کوچکترین ضعف در هماهنگی یا اطلاعرسانی ممکن است اعتبار مقصد را تحتتأثیر قرار دهد.
ارزیابی مدرسان و نظارت بر آموزش آنلاین
بر اساس سازوکار جدید، مؤسسات آموزشی از طریق درگاه ملی مجوزها درخواست خود را ثبت میکنند و صلاحیت مدرسان مورد بررسی قرار میگیرد.
آموزشهای آنلاین نیز قرار است از طریق سامانه جامع آموزش گردشگری قابل رصد باشد. فراگیران در این سامانه امکان ارزیابی مدرس و کیفیت دوره را خواهند داشت.
ورود اماش مصنوعی به آموزش گردشگری هنوز در ابتدای مسیر است؛ اما نشان میدهد تحول دیجیتال دیگر تنها به تبلیغات، بازاریابی مقصد یا رزرو آنلاین محدود نیست و به تربیت نیروی انسانی نیز رسیده است.
نسخه نهایی احیای گردشگری چیست؟
بررسی دیدگاه فعالان و مسئولان نشان میدهد احیای گردشگری ایران به مجموعهای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد؛ اقداماتی که باید همزمان عرضه و تقاضا، زیرساخت، آموزش و حفاظت از مقصد را پوشش دهند.
مهمترین اولویتها عبارتاند از:
- شفافسازی نحوه توزیع تسهیلات گردشگری و تعیین سهم هر بخش؛
- کاهش سختگیریهای غیرمنطقی در دریافت وام، بهویژه برای کسبوکارهای کوچک؛
- تحریک تقاضای سفر از طریق اعتبار، وام، تخفیف و بستههای گردشگری؛
- افزایش پروازها و توسعه حملونقل ریلی برای دسترسی آسانتر به مقصدها؛
- تقویت گردشگری داخلی و بازار کشورهای همسایه؛
- مقابله با فعالیت تورهای غیرمجاز و حفاظت از عرصههای طبیعی؛
- استفاده از نظارت دیجیتال و ارزیابی عمومی مسافران؛
- تربیت نیروی انسانی متخصص با کمک فناوری و هوش مصنوعی؛
- طراحی مسیرهای چندمقصدی و کمپینهای مشترک میان استانها؛
- توجه به توسعه پایدار و ظرفیت برد مقصدها.
امید به بازگشت گردشگری با اصلاح مسیرها
فعالان گردشگری معتقدند با وجود فشارهای اقتصادی، کاهش تقاضا و مشکلات زیرساختی، هنوز ظرفیتهای قابلتوجهی برای بازگشت این صنعت وجود دارد. ایران از تنوع اقلیمی، میراث فرهنگی، ظرفیتهای طبیعی، روستاهای تاریخی، سواحل جنوبی و بازار بزرگ گردشگری داخلی برخوردار است.
بااینحال، استفاده از این ظرفیتها به تصمیمهای مقطعی و تبلیغات کوتاهمدت محدود نمیشود. حمایت مالی باید شفاف و هدفمند باشد، مشوقهای سفر باید به گروههای واقعی مسافر برسد، مسئولیت دستگاهها باید روشن شود و توسعه گردشگری نباید به قیمت تخریب طبیعت یا کاهش کیفیت خدمات تمام شود.
دومین سمپوزیوم بازار گردشگری کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی اکو میتواند فرصتی برای معرفی ظرفیتهای ایران و گسترش همکاریهای منطقهای باشد؛ اما اثرگذاری چنین رویدادهایی زمانی بیشتر خواهد شد که به قراردادهای عملی، افزایش پروازها، طراحی بستههای سفر و حضور واقعی بخش خصوصی در بازار گردشگری منجر شود.
اکنون نسخه احیای گردشگری ایران بیش از هر زمان دیگری به شفافیت، همکاری و اعتماد نیاز دارد؛ سه مؤلفهای که میتوانند مسیر بازگشت مسافر، رونق کسبوکارهای گردشگری و توسعه پایدار مقصدها را هموار کنند.
