زنگ خطر برای جایگاه علمی ایران؛ ضرورت بازنگری در سیاست‌های کلان پژوهشی
بررسی جایگاه علمی ایران در گزارش ۲۰۲۶ شانگهای؛ تحلیل فاصله علمی با رقبای منطقه‌ای و ضرورت بازنگری فوری دولت در سیاست‌های جذب نخبگان و حمایت از زیرساخت‌های پژوهشی کشور.
در یادداشتی که نیازعلی ابراهیمی‌پاک خطاب به دکتر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، نوشته است، زنگ خطرِ کاهش جایگاه علمی ایران به صدا درآمد.
وی با استناد به گزارش سال ۲۰۲۶ نظام رتبه‌بندی شانگهای، تأکید کرده است که جایگاه علمی کشور اکنون فراتر از اعداد و ارقام، به شاخصی حیاتی برای سنجش قدرت حکمرانی و آینده اقتصادی ایران بدل شده است. این نامه، هشداری صریح به دولت است که تداوم مسیر فعلی و عدم اصلاح سیاست‌های حمایتی، فاصله علمی ایران با رقبای منطقه‌ای را به بحرانی عمیق‌تر تبدیل خواهد کرد و نیازمند بازنگری فوری در استراتژی‌های جذب نخبگان و توسعه زیرساخت‌های پژوهشی است.
بسمه‌تعالی
جناب آقای دکتر مسعود پزشکیان
ریاست محترم جمهوری اسلامی ایران
موضوع: زنگ خطر جایگاه علمی ایران؛ ضرورت بازنگری در سیاست‌های علمی کشور و حمایت مادی و معنوی از اساتید و پژوهشگران
با سلام و احترام،
بر اساس گزارش سال ۲۰۲۶ نظام رتبه‌بندی علمی دانشگاه‌های جهان (شانگهای - ARWU)، وضعیت جایگاه علمی ایران در مقایسه با رقبای منطقه‌ای، موضوعی نگران‌کننده و نیازمند توجه فوری دولت است. این نظام رتبه‌بندی با تکیه بر شاخص‌هایی همچون پژوهش‌های منتشرشده در مجلات معتبر، مقالات نمایه‌شده در پایگاه‌های بین‌المللی و شمار پژوهشگران پراستناد، عملکرد موسسات علمی را در سطح جهان ارزیابی می‌کند.
داده‌های این گزارش نشان می‌دهد ایران با داشتن ۶ مؤسسه در میان ۱۰۰۰ دانشگاه برتر جهان، به‌طور مشترک با مصر در رتبه چهارم منطقه قرار گرفته است. این در حالی است که ترکیه با ۱۴ مؤسسه در جایگاه نخست، عربستان سعودی با ۱۴ مؤسسه در جایگاه دوم و رژیم اسرائیل با ۷ مؤسسه در جایگاه سوم قرار دارند و پاکستان نیز با ۴ مؤسسه، در رتبه‌های بعدی است. این وضعیت فراتر از یک جابه‌جایی آماری، هشداری جدی درباره سیاست‌گذاری، سرمایه‌گذاری و مدیریت تولید علم در کشور است.
نخستین پرسش اساسی این است که چرا با وجود کثرت دانشگاه‌ها و نیروی انسانی متخصص، تنها ۶ مؤسسه ایرانی در جمع ۱۰۰۰ دانشگاه برتر جهان جای گرفته‌اند؟ آیا توسعه کمی آموزش عالی بدون تناسب با کیفیت و اثرگذاری پژوهشی، خود به عاملی برای پراکندگی منابع و کاهش تمرکز علمی تبدیل نشده است؟ پرسش مهم‌تر آن است که چرا کشوری با پیشینه تمدنی غنی و ظرفیت گسترده نیروی انسانی، در سال ۲۰۲۶ چنین فاصله قابل‌توجهی با رقبای منطقه‌ای خود پیدا کرده است؟
از سوی دیگر، فاصله میان اهداف اسناد بالادستی و عملکرد واقعی کشور نگران‌کننده است. قرار بود جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۴۰۴ رتبه نخست علمی منطقه را کسب کند؛ اما وضعیت فعلی نشان می‌دهد که نه تنها به این جایگاه دست نیافته‌ایم، بلکه در نظام‌های معتبر جهانی، از رقبای خود عقب مانده‌ایم.
این مسئله باید به‌عنوان یک چالش ملی در سطح عالی دولت بررسی شود؛ زیرا تولید علم، ستون فقرات قدرت اقتصادی، فناوری و حکمرانی کشور است. اگر سیاست‌های مرتبط با تامین منابع مالی پژوهش، حمایت از دانشگاه‌های تراز اول، جذب نخبگان و توسعه همکاری‌های بین‌المللی به درستی اصلاح نشود، شکاف علمی ایران با کشورهای همسایه در سال‌های آتی عمیق‌تر خواهد شد.
در این میان، ارتقای ظرفیت رقابت بین‌المللی دانشگاه‌ها ضروری است. دانشگاهی که از حمایت مالی پایدار و شبکه ارتباطی بین‌المللی برخوردار باشد، امکان بیشتری برای تولید مقالات باکیفیت و حضور در رتبه‌بندی‌های جهانی خواهد داشت. بنابراین، صرفِ افزایش کمی تعداد دانشگاه‌ها راهگشا نیست؛ بلکه باید ظرفیتِ دانشگاه‌های توانمند به‌صورت هدفمند تقویت شود.
سیاست جذب و نگهداشت پژوهشگران پراستناد نیز نیازمند بازنگری جدی است. ایجاد محیط علمی پویا و حمایت مادی و معنوی از سرمایه‌های انسانی، نقشی تعیین‌کننده در ارتقای رتبه علمی کشور دارد. متأسفانه در سال‌های اخیر، تولید علم و زیرساخت‌های آن در اولویت تخصیص منابع نبوده و فاصله میان سیاست‌های اعلامی و اقدامات اجرایی افزایش یافته است.
از این رو، پیشنهاد می‌شود وضعیت تولید علم و جایگاه بین‌المللی دانشگاه‌های کشور در قالب یک پرونده فرابخشی و با محوریت موارد زیر بررسی شود:
۱. میزان و اثربخشی منابع: میزان بودجه تخصیصی به پژوهش در مقایسه با رقبای منطقه‌ای و بررسی اینکه این منابع تا چه حد به خروجی‌های اثرگذار بین‌المللی منجر شده‌اند.
۲. علت عقب‌ماندگی از رقبا: تحلیل چرایی فاصله ایران با کشورهایی نظیر ترکیه و عربستان سعودی در حمایت‌های هدفمند از پژوهشگران و دانشگاه‌های پیشرو.
۳. سیاست‌های جذب نخبگان: تدوین راهکاری پایدار برای جذب و نگهداشت پژوهشگران پراستناد به‌عنوان یک سیاست ملی.
انتظار می‌رود دولت محترم ضمن شناسایی ریشه‌های این عقب‌ماندگی، برنامه‌ای عملیاتی برای بازگرداندن ایران به جایگاه علمی شایسته‌اش تدوین نماید. ایران برای رسیدن به قله‌های علمی، نیازمند تمرکز منابع، ارتقای کیفیت پژوهش، تقویت زیرساخت‌های آزمایشگاهی و پیوند مؤثرتر دانشگاه با صنعت و اقتصاد است.
از جنابعالی درخواست می‌شود دستور فرمایید وضعیت جایگاه دانشگاه‌های ایران در نظام‌های رتبه‌بندی بین‌المللی، در سطحی فراتر از گزارش‌های معمول دستگاه‌های اجرایی بررسی شده و نتایج عملیاتی آن به افکار عمومی ارائه شود.
با احترام،
نیازعلی ابراهیمی‌پاک
