از اسبک دریایی خلیج فارس تا رقابت پنهان با غول‌های شیلاتی آسیا

تا همین چند سال پیش، نام ایران در فهرست کشورهای صاحب فناوری تکثیر صنعتی گونه‌های خاص و ارزشمند دریایی کمتر شنیده می‌شد.

اخبار سبز کشاورزی؛ میدان در اختیار کشورهایی بود که دهه‌ها زودتر سرمایه‌گذاری کرده بودند؛ از تایلند و ویتنام در جنوب شرق آسیا گرفته تا برخی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس. اما حالا، با اجرای پروژه‌های زیست‌فناورانه و ورود شرکت‌های دانش‌بنیان به قلب شیلات، ایران آرام و بی‌هیاهو در حال بازتعریف جایگاه خود در این رقابت منطقه‌ای است؛ رقابتی که آینده اقتصاد دریا محور را رقم می‌زند.

تکثیر صنعتی گونه‌های دریایی؛ چرا این‌قدر مهم است؟

در ادبیات جدید شیلات جهان، «تکثیر صنعتی» فقط یک روش تولید نیست؛ بلکه ابزار حفظ ذخایر، توسعه صادرات، خلق بازارهای جدید و حتی دیپلماسی اقتصادی است.

گونه‌هایی مانند اسبک دریایی، برخی آبزیان زینتی، صدف‌های خاص و جلبک‌های با ارزش زیستی بالا، به دلیل قیمت جهانی، کاربرد دارویی و حساسیت زیست‌محیطی، دیگر از مسیر صید سنتی تأمین نمی‌شوند. کشورهایی که به فناوری تکثیر صنعتی این گونه‌ها دست یافته‌اند، عملاً صاحب یک مزیت راهبردی شده‌اند.

ایران و نقطه عطف ورود به باشگاه کشورهای صاحب فناوری

اجرای موفق طرح بیوتکنیک تکثیر و پرورش اسبک دریایی خلیج فارس را می‌توان نقطه عطف این مسیر دانست. اسبک دریایی، گونه‌ای است: بسیار حساس، تحت حفاظت بین‌المللی (CITES)، و دارای بازار صادراتی محدود اما بسیار سودآور.

با بهره‌گیری از زیست‌فناوری پیشرفته و مشارکت شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی، ایران عملاً به جمع کشورهایی پیوسته است که توان تکثیر صنعتی این گونه را دارند؛ جمعی که پیش از این، نام‌هایی مثل استرالیا، چین، ویتنام و تایلند در آن دیده می‌شد.

نکته مهم اینجاست: ایران این مسیر را بدون اتکا به فناوری وارداتی طی کرده؛ مسیری که از تحقیقات دانشگاهی آغاز شده و به تولید نیمه‌صنعتی رسیده است.

مقایسه ایران با کشورهای خلیج فارس؛ عقب‌مانده یا متفاوت؟

در نگاه اول، شاید تصور شود کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس جلوترند؛ اما واقعیت پیچیده‌تر است.

کشورهایی مانند امارات و عمان:

• بیشتر بر واردات فناوری و مونتاژ پروژه‌ها تمرکز کرده‌اند؛
• تمرکز اصلی آن‌ها روی گونه‌های تجاری سریع‌الرشد (مانند میگو و ماهی سی‌باس) است؛
• سرمایه‌گذاری سنگین دارند، اما وابستگی فناورانه بالاست.

در مقابل، ایران:

• روی گونه‌های خاص، با ارزش افزوده بالا و حساس زیست‌محیطی تمرکز کرده؛
• زنجیره «تحقیق تا تولید» را بومی کرده؛
• و مدل توسعه‌اش بیشتر دانش‌محور است تا سرمایه‌محور.

این تفاوت رویکرد، در میان‌مدت می‌تواند ایران را به مرجع علمی و فناورانه منطقه تبدیل کند، نه صرفاً یک تولیدکننده انبوه.

جنوب شرق آسیا؛ معیار واقعی سنجش ایران

اگر بخواهیم صادقانه قضاوت کنیم، رقبای اصلی ایران نه در خلیج فارس، بلکه در جنوب شرق آسیا هستند:

• ویتنام با ده‌ها مرکز تکثیر صنعتی گونه‌های خاص؛
• تایلند با پیوند قوی بین شیلات و صنایع دارویی؛
• اندونزی با صادرات گسترده آبزیان زینتی و زیستی.

ایران هنوز از نظر حجم تولید با این کشورها فاصله دارد؛ اما در یک حوزه از برگ برنده برخورداراست:

• تنوع زیستی منحصر‌به‌فرد خلیج فارس و دریای عمان
• نیروی انسانی متخصص و کم‌هزینه‌تر
• تمرکز بر بازارهای خاص به‌جای بازار انبوه

این یعنی اگر ایران مسیر را درست ادامه دهد، لازم نیست شبیه آن‌ها شود؛ می‌تواند مکمل و حتی تأمین‌کننده بازارهای خاص آن‌ها باشد.

تکثیر صنعتی؛ پیشران صادرات غیرنفتی آینده

تکثیر صنعتی گونه‌های ارزشمند دریایی، به‌ویژه گونه‌های تحت حفاظت، یک مزیت دوگانه ایجاد می‌کند:

• حفظ تنوع زیستی و کاهش فشار صید
• خلق محصولات صادراتی با ارزش افزوده بالا

در مورد اسبک دریایی، حتی فرآورده‌های جانبی (پژوهشی، دارویی، زیستی) گاهی ارزآوری بیشتری از فروش خود آبزی دارند. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که شیلات سنتی به اقتصاد دانش‌بنیان دریایی تبدیل می‌شود.

جمع‌بندی؛ ایران در آستانه یک نقش جدید

ایران هنوز رهبر منطقه نیست، اما دیگر بازیگر حاشیه‌ای هم نیست.

ورود به حوزه تکثیر صنعتی گونه‌های ارزشمند دریایی، آن هم با تکیه بر دانش بومی، نشان می‌دهد مسیر انتخاب‌شده هوشمندانه است.

اگر این روند با:

• حمایت هدفمند،
• اتصال قوی‌تر دانشگاه و صنعت،
• و نگاه صادرات‌محور ادامه یابد،

ایران می‌تواند در چند سال آینده، به یکی از مراجع تخصصی تکثیر گونه‌های خاص دریایی در غرب آسیا تبدیل شود؛ جایگاهی که کمتر کشوری در منطقه به آن دست یافته است.

منابع

• اظهارات رسمی مدیرکل شیلات هرمزگان

گزارش‌های FAO درباره Aquaculture & Marine Biodiversity (بدون آمار عددی مستقیم)

• اسناد CITES درباره گونه‌های تحت حفاظت دریایی