خاویار در دل کویر؛ سیستان و بلوچستان پایتخت جدید خاویار ایران

تا به حال تصور کرده‌اید که از قلب یکی از خشک‌ترین اقلیم‌های ایران، گران‌بهاترین محصول صادراتی جهان استخراج شود؟ ورود صنعت پرورش ماهی خاویاری به جنوب شرق کشور علاوه بر یک رویداد شیلاتی، یک رخداد اقتصادی و تغییر پارادایم تاریخی است.

بازدید میدانی حمزه رستم‌پور، رئیس سازمان شیلات ایران، در بهمن 1404 از استخرهای دومنظوره شهرستان زهک، ثابت کرد که سیستان و بلوچستان، مستعدترین بستر برای تولید «طلای سیاه» یا همان خاویار است.

اخبار سبز کشاورزی؛ در این گزارش تحلیلی، ابعاد این تحول استراتژیک را بررسی می‌کنیم.

آغاز امپراتوری خاویار پرورشی

قرن‌ها دریای خزر خانه بلامنازع تاس‌ماهیان بود و ایران نام خود را با مرغوب‌ترین خاویار وحشی در جهان گره زده بود. اما صید بی‌رویه، آلودگی‌های صنعتی و تخریب رودخانه‌ها، این فسیل‌های زنده را تا لبه پرتگاه انقراض پیش برد.

با ممنوعیت صید تجاری از دریای خزر، استراتژی شیلات ایران یک چرخش هوشمندانه داشت: گذر از صید در آب‌های آزاد به سوی توسعه آبزی‌پروری صنعتی و محصور.

در این میان، اقتصاد ماهی خاویاری تنها به تخم‌های ارزشمند آن محدود نمی‌شود. گوشت لذیذ، سرشار از امگا-3 و بدون خار این آبزی در کنار فرآورده‌های جانبی مانند چرم پوست، چسب کیسه شنا و غضروف‌های دارویی، پرورش ماهی خاویاری را به یک زنجیره ارزش بی‌بدیل در اقتصاد غیرنفتی تبدیل کرده است.

چرا سیستان و بلوچستان؟

شاید در نگاه اول، واژگان «کویر» و «آبزی‌پروری» متضاد به نظر برسند، اما مطالعات امکان‌سنجی دقیق نشان می‌دهد که سیستان و بلوچستان دارای دو گنجینه بزرگ برای پرورش خاویار است:

۱. چاه‌های کشاورزی؛ گنجینه‌های آب با دمای جادویی

در شهرستان‌هایی مانند زاهدان، خاش، ایرانشهر و منطقه سیستان، هزاران حلقه چاه کشاورزی وجود دارد. راز موفقیت این استان در دمای خروجی این آب‌ها نهفته است.

در استان‌های شمالی، با فرا رسیدن سرمای زمستان، ماهیان خاویاری به خواب زمستانی رفته و رشدشان متوقف می‌شود. اما آب چاه‌های جنوب شرق کشور در تمام طول سال دمای ثابتی بین 20تا 24 درجه سانتی‌گراد دارد.

این کاتالیزور طبیعی باعث می‌شود ماهی بدون وقفه تغذیه کرده و زمان رسیدن به بلوغ و استحصال خاویار به شکلی خیره‌کننده کاهش یابد.

۲. سواحل مکران؛ دروازه اقیانوسی برای آبزی‌پروری دریایی

در جنوب استان، دسترسی به آب‌های آزاد اقیانوس هند از طریق بنادر چابهار و کنارک، فرصتی طلایی خلق کرده است.

استقرار قفس‌های دریایی در آب‌های عمیق یا احداث استخرهای ساحلی با پمپاژ آب دریا، توجیه اقتصادی پرورش ماهی خاویاری را به بالاترین سطح ممکن می‌رساند.

مزیت‌های رقابتی

حضور موفقیت‌آمیز 7 مزرعه فعال پرورشی در حال حاضر، نشان‌دهنده سازگاری بالای تاس‌ماهیان با شرایط این منطقه است. ماهیان خاویاری به لطف مکانیزم تنظیم فشار اسمزی، سازگاری فوق‌العاده‌ای با آب‌های لب‌شور زیرزمینی دارند.

علاوه بر این، سیستم استخرهای دومنظوره اوج بهره‌وری را به نمایش می‌گذارد. آب چاه پیش از ورود به زمین‌های کشاورزی، در استخرهای ماهی جریان می‌یابد.

فضولات آبزیان این آب را به یک کود مایع غنی از نیتروژن و فسفر تبدیل می‌کند که علاوه بر کاهش نیاز به کودهای شیمیایی، راندمان محصولات کشاورزی را به شدت بالا می‌برد.

بهترین نژادها برای پرورش ماهی خاویاری در جنوب شرق

تحقیقات علمی و آنالیز کیفیت آب نشان داده است که دو گونه زیر بالاترین بازدهی را در این استان دارند:

• فیل‌ماهی (Huso huso): این گونه که تولیدکننده گران‌بها‌ترین خاویار جهان (بلوگا) است، به دلیل سیستم ایمنی بسیار قوی، مقاومت در برابر نوسانات محیطی و سرعت رشد بالا، بهترین انتخاب برای استخرهای بتنی و خاکی منطقه است.
• تاس‌ماهی سیبری (Acipenser baerii): اگرچه این گونه بومی ایران نیست، اما سازگاری عالی با محیط‌های محصور دارد و مهم‌تر از همه، بسیار سریع‌تر به سن بلوغ می‌رسد که این امر بازگشت سرمایه را تسریع می‌بخشد.

اقتصاد خاویار

آمارها از جهش صنعت خاویار پرورشی در ایران خبر می‌دهند. به گفته مدیرکل دفتر بازسازی و حفظ ذخایر ژنتیکی آبزیان سازمان شیلات ایران، سال گذشته (1403) تولید گوشت ماهیان خاویاری در کشور به بیش از ۶ هزار و ۵۰ تن رسید که نسبت به سال ۱۴۰۲ رشدی حدود ۲۶ درصدی و تولید خاویار کشور از ۲۱ تن و ۶۰۰ کیلوگرم (۲۱/۶ تن) به بیش از ۲۵ تن و ۱۰۰ کیلوگرم (۲۵/۱ تن) افزایش یافت که نشان‌دهنده رشد ۱۷ درصدی است.

به گفته کرمی‌راد، در حوزه صادرات بیش از ۷/۵ تن خاویار به‌طور مستقیم از مسیر گمرک صادر شده و تخمین زده می‌ شود که بخش قابل توجهی از خاویار ایران نیز به‌ صورت مسافری و چمدانی به خارج از کشور منتقل شده است.

با توجه به اینکه خاویار ایران همچنان در بازار جهانی بی‌رقیب است و مشتریان خاص خود را دارد، ورود سیستان و بلوچستان به این شبکه ثروت‌آفرین، مزایای زیر را به دنبال دارد:

• اشتغال‌زایی شبکه‌ای: از کارگاه‌های فرآوری و بسته‌بندی تا حمل‌ونقل سردخانه‌ای، صدها شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد می‌شود.
• صادرات بی‌واسطه: موقعیت استراتژیک فرودگاه‌ها و بندر چابهار امکان صادرات سریع خاویار به بازارهای آسیایی، اروپایی و حاشیه خلیج فارس را فراهم می‌کند.
• تغییر الگوی معیشت: کشاورزان می‌توانند از اقتصاد شکننده مبتنی بر خشکسالی، به سمت تولید یک محصول لوکس و ارزآور تغییر مسیر دهند.

غلبه بر خشم طبیعت

با وجود تمام پتانسیل‌ها، چالش‌هایی نظیر بادهای موسمی 120 روزه، تبخیر شدید آب و مسافت طولانی برای تامین نهاده‌ها (بچه ماهی و خوراک تخصصی) از شمال کشور وجود دارد. راهکار قطعی و علمی برای عبور از این موانع زیست‌محیطی، استفاده از فناوری سیستم‌های مداربسته است.

در این سیستم‌های پیشرفته، هدررفت آب به کمتر از 5 تا 10 درصد در روز می‌رسد. به عبارتی، بیش از 90 درصد آب تصفیه شده و به چرخه بازمی‌گردد. احداث این مجموعه‌ها در فضاهای سرپوشیده، تبخیر ناشی از آفتاب سوزان را به صفر رسانده و امکان تولید متراکم (بین 50 تا 100 کیلوگرم ماهی در هر متر مکعب آب) را فراهم می‌کند. خروجی پسماند این سیستم‌ها نیز به عنوان کود ارگانیک بی‌نظیر برای خاک‌های منطقه کاربرد دارد.

آینده درخشان طلای سیاه در سرزمین آفتاب

پرورش ماهی خاویاری پروژه‌ای زمان‌بر و نیازمند سرمایه اولیه است. حمایت هوشمندانه دولت از طریق اعطای تسهیلات کم‌بهره با تنفس طولانی و بومی‌سازی مراکز تکثیر بچه ماهی، می‌تواند این مسیر را هموار کند.

به امید آنکه سیستان و بلوچستان دیگر نماد خشکسالی و فقر در کشور نباشد؛ بلکه این استانِ غنی با تلفیق علم شیلاتی و مدیریت منابع آب به یکی از قطب‌های نوین و قدرتمند تولید خاویار پرورشی در خاورمیانه تبدیل شود و غبار محرومیت را با درخشش طلای سیاه از چهره خود پاک کند.