به مناسبت سالروز خروج پرتغالیها از خلیجفارس پس از ۱۱۷ سال
خلیجفارس؛ گلوگاه همیشگی جنگ و تجارت
روایتی خواندنی از ۱۱۷ سال حضور پرتغالیها در خلیجفارس، نقش تاریخی این آبراهه در تجارت جهان و اهمیت امروز تنگه هرمز در معادلات جهانی.
خلیجفارس دوباره زیر سایه تنشها و نمایش قدرت بازیگران جهانی قرار گرفته است؛ اما تاریخ نشان میدهد این آبراهه استراتژیک بارها صحنه حضور قدرتهایی بوده که آمدند، سلطه یافتند و رفتند، بیآنکه بتوانند میراث و هویت این پهنه پارسی را تغییر دهند.
نام خلیجفارس این روزها بیش از گذشته در خبرها تکرار میشود. منطقهای که طی ماههای اخیر با رفتوآمد ناوها و جنگندهها، دوباره به کانون توجه جهان تبدیل شده؛ اما این وضعیت در تاریخ این پهنه آبی بیسابقه نیست. از هزاران سال پیش، خلیجفارس نقطه تلاقی تجارت، رقابت و قدرت بودهاست.
مرحوم احمد اقتداری، ایرانشناس برجسته، سالها پیش توضیح داده بود که اختلافات در خلیجفارس ریشهای طولانی دارند؛ از اخراج پرتغالیها توسط امامقلیخان در دوره صفوی تا حضور قدرتهای بزرگ دریایی در قرون اخیر. رقابت برای منابع، تجارت و مسیرهای حملونقل دریایی، همواره عامل اصلی تنشها بوده است.
ریشههای باستانی نام خلیجفارس
نام خلیجفارس تاریخی چند هزارساله دارد. حسین حسینزاده شهابی، باستانشناس، با اشاره به اسناد آشوری، یونانی، مصری و ایرانی میگوید:
• در کتیبههای آشوری سههزارساله، این پهنه آبی «نارمرتو» یا «رود تلخ» نامیده شده است.
• جغرافیدانان یونانی مانند گزنفون و استرابون، آن را «دریای پارس» ثبت کردهاند.
• کتیبه مصری دوران داریوش بزرگ نیز از «دریایی که از پارس میآید» یاد میکند.
• نئارخوس، سردار اسکندر، در بازگشت از هند، این دریا را «دریای پارس» نامیده است.
• در دوره اسلامی نیز دانشمندانی چون ابنخردادبه، اصطخری، بیرونی، مقدسی و حمدالله مستوفی از عنوانهایی چون «دریای فارس» و «بحرالفارس» استفاده کردهاند.
شکوفایی تجارت از سیراف تا کیش
حدود دو هزار سال تجارت دریایی ایران در خلیجفارس جریان داشته است. از دوره اشکانی تا ساسانی و سپس دوران اسلامی، این آبراهه مسیر عبور ابریشم، ادویه، مروارید و کالاهای لوکس بوده است.
کاوشهای باستانی در «نخل ابراهیمی» میناب نشان میدهد کشتیهای جنگی و تجاری از «خور کهور لنگرچینی» وارد دژی بزرگ میشدند؛ پایگاهی که نقش مهمی در دفاع از تنگه هرمز و خلیجفارس داشته است.
دوران طلایی ملوک هرمز
ملوک هرمز از حدود هزار سال پیش حکومتی نیمهخودمختار در جنوب ایران داشتند. پایتختشان ابتدا میناب بود اما با تهدید حملات خارجی، به جزیره جرون منتقل شد؛ جایی که بعدها «هرمز» نام گرفت و تنگه مهم جهان نیز به همین نام شهرت یافت.
در این دوران، خلیجفارس یکی از پررونقترین شاهراههای تجاری دنیا بود و کشتیهای ملل مختلف به آن رفتوآمد داشتند.
۱۱۷ سال سلطه پرتغالیها
شهرت و رونق تجارت هرمز پرتغالیها را به منطقه کشاند. آلفونسو آلبوکرک در سال ۱۵۰۷ با ناوگانی قدرتمند به جزایر جنوب ایران حمله کرد؛ اما هفت سال در برابر مقاومت ایرانیان، بهویژه «خواجه کمالالدین عطا»، ناکام ماند. خیانت و نابرابری امکانات سبب سقوط هرمز و آغاز سلطه پرتغالیها شد.
این دوره ۱۱۷ سال طول کشید تا اینکه در ۱۶۲۲ میلادی، امامقلیخان، سردار صفوی، با همکاری ناوگان انگلستان، پرتغال را از خلیجفارس بیرون راند.
از تجارت تا نفت؛ آغاز فصل جدید رقابت
پس از خروج پرتغالیها، تجارت در دست ایرانیان قرار گرفت؛ اما با کشف نفت، اهمیت خلیجفارس چند برابر شد:
• بیش از ۲۰ درصد نفت جهان و ۳۰ درصد گاز دنیا در این منطقه تولید میشود.
• حدود ۳۵ درصد کودهای شیمیایی موردنیاز کشاورزی جهان در این منطقه تولید میشود.
• شاهراه تجاری خلیجفارس به مسیر اصلی حملونقل انرژی تبدیل شده است.
قدرت و آبراههها؛ چرا خلیجفارس بیهمتاست؟
بر اساس نظریهای قدیمی که ۵۰۰ سال قدمت دارد، «هر قدرتی که آبراهههای مهم جهان را کنترل کند، بر تجارت و اقتصاد جهانی تأثیر مستقیم دارد.»
نمونهها: کانال پاناما، کانال سوئز، تنگه بابالمندب.
اما خلیجفارس تنها یک آبراهه نیست؛ ترکیبی است از منابع بیرقیب انرژی و موقعیت ژئوپلیتیکی بینظیر.
از پرتغالیها تا امروز
در ۵۰۰ سال گذشته، گاه قدرتهای بزرگ در این منطقه حضور پررنگ داشتهاند و گاه ایران بر آن تسلط کامل داشته است. تنگه هرمز امروز نیز نقش همان نگینی را دارد که آلبوکرک از آن یاد میکرد: «اگر جهان انگشتری باشد، هرمز نگین آن است.»
خلیجفارس، این دریای دیرینه، همچنان قلب تپنده تجارت و انرژی جهان است؛ پهنهای که قدرتها در آن میآیند و میروند، اما هویت و نامش پابرجا مانده است./پیام ما
