مدیریت زمینهای کشاورزی کوچک (روستامحور) با استفاده از پلتفرم DAO
راهحل نوین «دائو» میتواند معضل زمینهای کوچک کشاورزی را برطرف کرده و با ایجاد مدیریت یکپارچه، بهرهوری، شفافیت و آینده پایدار کشاورزی ایران را تضمین کند.
بر اساس آخرین سرشماری عمومی کشاورزی مرکز آمار ایران، نتایج نگرانکنندهای به دست آمده است. ترکیب سنی کشاورزان نشان میدهد ساختار نیروی انسانی کشاورزی کشور بهوضوح رو به پیری است.
ترکیب مالکیتی نیز بیانگر آن است که ۹۹.۸ درصد بهرهبرداران زمینهای کشاورزی اشخاص حقیقی و تنها ۰.۲ درصد شرکتها و مؤسسات حقوقی بودهاند. ساختار خردهمالکی و پراکنده، استفاده از سیستمهای فاقد فناوری، تکیه بر شیوههای سنتی، و حجم بالای ضایعات و هدررفت از مرحله کاشت تا عرضه، که نتیجه عدم توجه به فناوریهای نوین و نبود توانایی دانشی، فنی، ساختاری و سرمایهگذاری در کشاورزی ایران است، از مهمترین مشکلات این حوزه به شمار میرود.
یکی از دلایل اصلی این وضعیت، ترکیب مالکیت زمینهای کشاورزی است؛ زیرا زمینهای کوچک و پراکنده، امکان بهرهگیری از فناوریهای نوین را عملاً ناممکن میکنند.
DAO؛ راهحلی متفاوت
DAO یا سازمان خودگردان غیرمتمرکز نهادی است که بهصورت آنلاین و با استفاده از فناوری بلاکچین سازماندهی میشود. هدف DAO، تمرکززدایی از ساختار سازمانی و ایجاد یک حاکمیت غیرمتمرکز است. در DAO افراد میتوانند در مالکیت و مدیریت پلتفرم مشارکت نمایند. این ساختار بر روی پلتفرمهایی که از قراردادهای هوشمند پشتیبانی میکنند (مانند بلاکچین اتریوم) اجرا میشود.
هر عضو در DAO دارای حق رأی است. این حق رأی بر اساس توکن حاکمیتی تعریف میشود. تعداد توکنهای حاکمیتی هر کاربر میزان ارزش رأی او را مشخص میکند. میتوان این توکنها را با سهام شرکتها مقایسه کرد. توسعهدهندگان اصلی DAO، کدها و قوانین آن را تدوین میکنند و این قوانین از طریق قراردادهای هوشمند اجرا میشوند. ساختار DAO یکسان است، اما روندها و قوانین در نمونههای مختلف تفاوت دارد.
DAO دارای سه ویژگی اصلی است:
- امکان ثبت پیشنهاد یا پروپوزال مبتنی بر بلاکچین
- برخورداری از توکن حاکمیتی
- اجرای قوانین بر اساس قرارداد هوشمند
مزایای DAO:
- تمرکززدایی
- مشارکت مستقیم اعضا در تصمیمگیریها
- شفافیت
- شبکهسازی
پراکندگی بالای بهرهبرداران و کوچک بودن زمینها باعث شده تجمیع زمینهای کشاورزی در قالب تعاونیها، به دلایل مختلف به نتایج مطلوب نرسد. برنامهریزان و تصمیمگیران حاکمیتی درک دقیق و روشنی از کشاورزی، تفکر و رفتار کشاورز ایرانی و مشکلات واقعی آنها ندارند. از سوی دیگر، کشاورزان نیز آیندهای روشن، شفاف و مبتنی بر برنامههای قابل اجرا پیش روی خود نمیبینند.
زمینهای کوچک موجب کاهش بهرهوری میشوند و بهرهوری پایین، کاربرد فناوری را ناممکن میکند. در نتیجه فناوریهای نوین کاربردی نمیشوند و سرمایهگذاری نیز انجام نمیگیرد. برای کشاورزی که چند هکتار زمین دارد، صرفهای در سرمایهگذاری روی فناوریهای نوین، کسب آموزش و ارتقای دانش وجود ندارد. از طرفی نه زمانی برای این کار دارد و نه مرجع آموزشی کاربردی و عملی در اختیار اوست. همین روند سبب شده جمعیت کشاورزان کشور رو به پیری رود؛ موضوعی که آینده تأمین محصولات غذایی و همچنین ظرفیت نوسازی ساختارها و نیروی انسانی بخش کشاورزی را با مخاطره روبهرو کرده است.
سیستمهای سنتی در تمامی ابعاد زنجیره کشاورزی ایران را تهدید میکنند. ساختار کشاورزی کشور در تمام حلقههای زنجیره با مشکلات جدی مواجه است. جهان امروز جهان فناوری است؛ در تمام اعصار، فناوریهای خاصی وجود داشته و جوامعی که از فناوری عصر خود بهدرستی و با توجه به شاخصهای بومی استفاده کردهاند، توانستهاند دوام آورند. مردم ما نیز قرنها با ابتکارهایی مانند قنات، دوام آوردهاند. قناتها حلقههای منفرد چاهها را به یکدیگر متصل میکردند و مشکل آب یک منطقه بزرگ را حل مینمودند.
فناوری بلاکچین چیزی جز همین مفهوم نیست: مجموعهای از بلوکها که با کدگذاری بههم متصل میشوند و حلقههای جداگانه را به یک زنجیره محکم تبدیل میکنند. همانگونه که قناتها با تکیه بر قوانین مورد قبول اجتماع محلی، منافع جمعی را تأمین میکردند، بلاکچین نیز با تکیه بر قوانینی که توسط اعضا تدوین و تصویب میشود، منافع همه اعضا را تضمین میکند.
سازمان خودگردان غیرمتمرکز با محوریت تجمیع زمینهای خرد کشاورزی، ساختاری ایجاد میکند که در آن با ثبت میزان زمین هر کشاورز، منافع او و مالکیتش از طریق قراردادهای هوشمند تضمین میشود.
در این سیستم، به دلیل یکپارچهسازی زمینها، تجمیع سرمایه و نظرات، امکان کشت یکپارچه و محصولمحور بر اساس کارشناسی و نیاز بازار فراهم میشود. استفاده از فناوریهای نوین، کاهش هزینهها بهواسطه تقسیم شدن هزینهها بین اعضا، امکان کاشت، داشت و برداشت مؤثر و مقرونبهصرفه، ساماندهی سیستم بستهبندی و حملونقل، شناسایی بازارهای هدف و بهکارگیری نیروی جوان مجهز به دانش روز (به دلیل حذف بخش بزرگی از فعالیتهای فیزیکی)، همگی موجب تضمین منافع اعضا و ایجاد آیندهای امیدوارکننده میشود.
یک سیستم مبتنی بر DAO علاوه بر حفظ حق مالکیت فردی با قابلیت انتقال قانونی و وراثتی، از تکهتکه شدن زمینها جلوگیری میکند. DAO بر اساس تصمیمات جمعی و رأیگیری میان همه اعضا اداره میشود؛ بنابراین هر مالک بهطور شفاف در تصمیمات مشارکت میکند و دقیقاً در جریان امور قرار میگیرد. فناوری ضامن اجرای تصمیمات دقیقاً مطابق با رأی اعضاست. در DAO هیچ فرد یا گروهی بر دیگری برتری ندارد و هیچ سازمان مرکزی وجود ندارد.
همه چیز شفاف و در اختیار همه است و قراردادهای هوشمند بر اساس میزان توکن هر فرد، وزن رأی و میزان تأثیر او را تعیین میکنند.
قناتها آبهای پراکنده را جمع و به نیرویی پایدار تبدیل میکردند؛ DAO نیز سرمایههای کوچک را تجمیع و به یک قدرت اقتصادی بزرگ و تأثیرگذار بدل میکند. باید پذیرفت همانگونه که هر نسلی عمری دارد، هر سنتی نیز دورهای دارد. دوران کشاورزی سنتی مدتهاست به پایان رسیده و اصرار بر ادامه آن، امروز ما و آینده فرزندانمان را با خطر روبهرو میسازد.
مسئله زمینهای کوچک کشاورزی دیگر یک مشکل ساده نیست؛ بلکه به دلیل تقسیمات وراثتی مکرر، به معضلی بزرگ تبدیل شده که اقتصاد کشاورزی کشور را تهدید میکند. در DAO، وراث مالکیت و منافع را به ارث میبرند، اما خود زمین دستنخورده باقی میماند و همچنان بخشی از یک مجموعه بزرگ محسوب میشود.
تجربه نشان داده است که سیاستها و برنامههای دستوری سازمانهای متمرکز دولتی که غالباً کارشناسان آنها شناخت دقیق و جامعی از کشاورزی ندارند، برای کشاورزان و اقتصاد کشاورزی چندان مؤثر نیست. جهان امروز نیازمند روشهای نو است. گذشتگان ما با هوشمندی الزامات زمانه خود را درک کرده و میراثی ارزشمند برای ما بهجا گذاشتهاند. اکنون نوبت ماست که از زنجیره چاهها به زنجیره بلوکی برسیم.
اسفند ۱۴۰۴
شهرام سلطانی، پژوهشگر فناوریهای نوین و بلاکچین
