سال‌هاست «خودکفایی کشاورزی» به‌عنوان یکی از اهداف اصلی سیاست‌گذاری در ایران مطرح می‌شود؛ اما در شرایطی که بحران آب، تغییر اقلیم و فرسایش منابع طبیعی شدت گرفته، برخی کارشناسان هشدار می‌دهند این رویکرد می‌تواند کشاورزی پایدار و حتی امنیت غذایی کشور را با تهدیدی جدی روبه‌رو کند.

 

خودکفایی کشاورزی؛ آرمانی قدیمی با پرسش‌های تازه

در ادبیات سیاست‌گذاری ایران، خودکفایی کشاورزی اغلب به‌عنوان مترادف امنیت غذایی معرفی شده است. تصور رایج این است که اگر کشور بتواند نیازهای اساسی خود مانند گندم و برنج را در داخل تولید کند، امنیت غذایی تضمین خواهد شد.

اما واقعیت پیچیده‌تر از این معادله ساده است. بسیاری از متخصصان حوزه کشاورزی معتقدند اصرار بر خودکفایی کشاورزی در همه محصولات، آن هم در شرایط محدودیت شدید منابع آب و خاک، می‌تواند به ناپایداری تولید منجر شود و حتی امنیت غذایی را در بلندمدت به خطر بیندازد.

 

امنیت غذایی فقط به تولید داخلی محدود نمی‌شود

در ادبیات علمی، امنیت غذایی مفهومی چندبعدی است.

حجت ورمزیار، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، توضیح می‌دهد که امنیت غذایی چهار رکن اساسی دارد:

• فراهمی غذا
• دسترسی اقتصادی
• ایمنی و سلامت غذا
• پایداری در طول زمان

به گفته او، حتی اگر کشوری در تولید برخی محصولات به خودکفایی کشاورزی برسد، اما مردم توان خرید آن را نداشته باشند یا عرضه پایدار نباشد، نمی‌توان از امنیت غذایی واقعی سخن گفت.

 

چرا برخی همچنان از خودکفایی دفاع می‌کنند؟

با وجود این نقدها، مدافعان خودکفایی کشاورزی معتقدند تکیه بر تولید داخلی در برخی محصولات راهبردی ضروری است.

به گفته کارشناسان، در شرایطی مانند تحریم‌ها، بحران‌های ژئوپلیتیکی یا جنگ، اتکا به بازار جهانی ممکن است با اختلال مواجه شود. در چنین شرایطی، تولید داخلی می‌تواند نقش نوعی «بیمه غذایی» را ایفا کند.

مجید آنجفی، معاون زراعت وزارت جهاد کشاورزی نیز بر همین موضوع تأکید می‌کند و می‌گوید در برخی محصولات، امکان رسیدن به خودکفایی بدون فشار بر منابع پایه وجود دارد؛ به‌ویژه اگر از فناوری و افزایش بهره‌وری استفاده شود.

او گندم را نمونه‌ای از محصولات استراتژیک می‌داند و معتقد است با توسعه دیم‌زارها و بهبود بهره‌وری، می‌توان بخش بزرگی از نیاز کشور را تأمین کرد.

 

مرز باریک خودکفایی و فشار بر منابع طبیعی

با این حال حتی موافقان تولید داخلی هم تأکید می‌کنند که خودکفایی کشاورزی نباید به هر قیمت دنبال شود.

کارشناسان می‌گویند اگر سیاست‌های تولید بدون توجه به ظرفیت منابع طبیعی طراحی شوند، نتیجه آن می‌تواند فشار شدید بر منابع آب و خاک باشد؛ موضوعی که در بسیاری از مناطق کشور به شکل فرونشست زمین، کاهش سفره‌های آب زیرزمینی و بیابان‌زایی دیده می‌شود.

در واقع، افزایش تولید اگر با اصول کشاورزی پایدار همراه نباشد، در بلندمدت می‌تواند پایه‌های همان تولید را تضعیف کند.

 

منتقدان چه می‌گویند؟ خودکفایی یا مارپیچ ناپایداری

منتقدان سیاست‌های افراطی خودکفایی نگاه صریح‌تری دارند.

حسین شیرزاد، تحلیل‌گر توسعه کشاورزی، معتقد است تجربه جهانی نشان می‌دهد خودکفایی لزوماً به معنای امنیت غذایی نیست.

او به مصرف بالای آب در بخش کشاورزی اشاره می‌کند و می‌گوید حدود ۸۶ درصد منابع آب کشور در این بخش مصرف می‌شود؛ رقمی که بسیار بالاتر از سطح پایدار برآورد می‌شود.

به باور او، ادامه این روند می‌تواند کشور را وارد مارپیچ ناپایداری کند؛ وضعیتی که با خشک شدن منابع آبی، کاهش بهره‌وری و افزایش آسیب‌های زیست‌محیطی همراه است.

 

تغییر اقلیم؛ چالش بزرگ آینده کشاورزی

یکی از مهم‌ترین متغیرهایی که بحث خودکفایی کشاورزی را پیچیده‌تر می‌کند، تغییرات اقلیمی است.

افزایش دما، کاهش بارش‌ها و وقوع خشکسالی‌های پی‌درپی باعث شده بسیاری از کارشناسان نسبت به آینده تولید غذا در کشور هشدار دهند. در چنین شرایطی، افزایش تولید داخلی بدون توجه به ظرفیت‌های اقلیمی می‌تواند ریسک‌های بلندمدت را افزایش دهد.

 

تجربه جهانی: امنیت غذایی بدون خودکفایی کامل

در بسیاری از کشورهای جهان، امنیت غذایی نه از طریق تولید همه محصولات در داخل، بلکه از طریق مدیریت هوشمند زنجیره تأمین تأمین می‌شود.

این کشورها با استفاده از ترکیبی از ابزارها توانسته‌اند امنیت غذایی خود را حفظ کنند، از جمله:

• تجارت بین‌المللی
• ذخایر راهبردی غذا
• زیرساخت‌های لجستیکی
• سیاست‌های حمایتی هدفمند

در چنین مدلی، امنیت غذایی به معنای دسترسی پایدار به غذا است، نه لزوماً تولید همه محصولات در داخل.

 

راه میانه؛ عبور از دوگانه ساده خودکفایی یا واردات

با وجود اختلاف دیدگاه‌ها، یک نکته مورد توافق اکثر کارشناسان است:

سیاست‌های کشاورزی نیازمند بازنگری جدی هستند.

تولید باید بر اساس عواملی مانند:

• مزیت نسبی
• کم‌آب‌بر بودن محصولات
• سازگاری اقلیمی
• بهره‌وری اقتصادی

طراحی شود. چنین رویکردی می‌تواند فاصله‌ای میان خودکفایی مطلق و وابستگی کامل به واردات ایجاد کند.

 

آینده کشاورزی؛ امنیت غذایی در سایه پایداری

آنچه از مجموع این بحث‌ها برمی‌آید این است که خودکفایی کشاورزی اگر بدون توجه به منابع طبیعی دنبال شود، می‌تواند به تله‌ای برای توسعه پایدار تبدیل شود.

امنیت غذایی در جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به مدیریت منابع، تاب‌آوری در برابر بحران‌ها و تعامل با بازار جهانی وابسته است.

در شرایطی که بحران آب و تغییر اقلیم محدودیت‌های جدی برای کشاورزی ایجاد کرده‌اند، بازتعریف سیاست‌های تولید و حرکت به‌سوی کشاورزی پایدار دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.