کشاورزی بوم شناختی، آخرین گزینه آفریقا

با گذشت بیش از دو ماه از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، به نظر می‌رسد که ما به سمت یک بحران غذایی جهانی دیگر در حرکت هستیم.

این درگیری باعث افزایش هزینه‌های سوخت، کود، پلاستیک و حمل و نقل شده و در نتیجه قیمت مواد غذایی برای جوامع از مانیل تا کیتو افزایش یافته است. و اکنون تولید مواد غذایی در معرض خطر است، زیرا بیش از 20 درصد از صادرات کود جهانی قادر به عبور از تنگه هرمز نیستند و محموله‌های گاز طبیعی و گوگرد، که برای تولید کود در جاهای دیگر حیاتی هستند، مسدود شده‌اند.

سازمان‌های بین‌المللی به ویژه نگران پیامدهای این موضوع برای آفریقا هستند، جایی که صدها میلیون نفر با کمبود غذا روبرو هستند و بسیاری از کشورها به شدت به واردات مواد غذایی وابسته هستند. اکنون، برخی از مقامات عالی رتبه در بانک‌های توسعه خواستار اقدامات فوری برای تأمین کود بیشتر برای کشورهای آفریقایی به منظور مقابله با بحران پیش رو هستند.

ما قبلاً هم اینجا بوده‌ایم. در طول بحران جهانی غذا در سال ۲۰۰۸، همین بانک‌های توسعه و بسیاری از دولت‌های آفریقایی موجی از برنامه‌ها را اجرا کردند که مناطق وسیعی از زمین‌های آفریقا را به شرکت‌های کشاورزی و کودهای شیمیایی یارانه‌ای، چه برای کشاورزان کوچک و چه برای کشاورزان بزرگ، واگذار می‌کرد.

برخی از این پروژه‌های بزرگ به طرز چشمگیری شکست خوردند و ردی از ویرانی به جا گذاشتند که جوامع هنوز از آن بهبود نیافته‌اند. اما طرح‌های کود یارانه‌ای نیز همینطور بودند. در بسیاری از موارد، آنها قادر به افزایش قابل توجه مصرف کود به ازای هر کشاورز یا کاهش گرسنگی نبودند و دولت‌ها را غرق در بدهی کردند.

به عنوان مثال، مالاوی در آن زمان آنقدر برای یارانه کود هزینه کرد که مجبور شد بودجه خود را برای زیرساخت‌های عمومی و آموزش کاهش دهد.

معضل این برنامه‌های کود، بارها و بارها، قیمت است. کودها فقط در آفریقا گران نیستند؛ آنها گران‌تر از اکثر جاهای دیگر هستند. شرکت‌ها و تاجرانی که بازار کود را کنترل می‌کنند، حاشیه سودی بین 30 تا 80 درصد در سراسر قاره دارند. وقتی قیمت‌های جهانی افزایش می‌یابد، آنها قیمت‌های خود را حتی بیشتر افزایش می‌دهند و سپس با کاهش قیمت‌ها در جاهای دیگر، آنها را در همان حد نگه می‌دارند.

کشاورزان، حتی با قیمت‌های یارانه‌ای، برای تأمین هزینه‌های تولید خود تلاش می‌کنند. برای جلوگیری از بدهی، آنها باید از کود کمتری استفاده کنند یا اصلاً کودی مصرف نکنند.

وابستگی زیاد آفریقا به واردات کود، وضعیت را بدتر می‌کند و ذخایر کمیاب خارجی را برای پرداخت به یک کارتل کود خارجی کاهش می‌دهد. و وقتی شوک‌های عرضه جهانی مانند امروز رخ می‌دهد، کشورهای آفریقایی ممکن است حتی نتوانند به هیچ کودی از بازار بین‌المللی دسترسی پیدا کنند.

تلاش‌ها برای افزایش تولید در این قاره چالش‌های خاص خود را به همراه دارد. میلیاردر آلیکو دانگوته، بزرگترین کارخانه کود اوره آفریقا را در کشور خود، نیجریه، اداره می‌کند. این شرکت بیشتر اوره خود را به ایالات متحده و برزیل ارسال می‌کند و آنچه در بازار داخلی یا سایر کشورهای آفریقایی می‌فروشد، منعکس کننده قیمت‌هایی است که می‌تواند در سطح بین‌المللی به دست آورد.

در اوایل ماه مارس، تنها یک هفته پس از آغاز حمله ایالات متحده و اسرائیل به ایران، شرکت دانگوت قیمت اوره خود را 40 درصد افزایش داد.

ساخت کارخانه‌های کود بیشتر در آفریقا همچنین به معنای آلودگی سمی بیشتر برای جوامع محلی خواهد بود. افرادی که در نزدیکی کارخانه‌های فسفات گروه شیمی تونس در گابس، تونس زندگی می‌کنند، سال‌هاست که برای تعطیلی آن مبارزه می‌کنند، زیرا آلودگی به سلامت، زمین و آب مردم آسیب می‌رساند. و این تأثیرات فقط محلی نیستند.

کودهای شیمیایی یکی از عوامل اصلی تغییرات اقلیمی هستند و مسئول انتشار گازهای گلخانه‌ای جهانی بیشتری نسبت به سفرهای هوایی هستند.

ما باید به این لحظه به روشی کاملاً متفاوت نگاه کنیم. به جای افزایش تولید کود آفریقایی برای جایگزینی آنچه در خلیج فارس مسدود شده است، دولت‌های سراسر منطقه باید فوراً یارانه‌ها و ابتکارات سیاسی را به سمت حمایت از کشاورزی بوم‌شناختی هدایت کنند.

واقعیت این است که در بیشتر آفریقا، غذاهای محلی بدون نهاده‌های شیمیایی تولید می‌شوند. کشاورزان از آنها برای محصولات سنتی مانند کاساوا در غرب آفریقا، سورگوم در ساحل یا موز در اطراف دریاچه‌های بزرگ استفاده نمی‌کنند. آنها اغلب در عوض برای محصولات نقدی و صادراتی ذخیره می‌شوند.

علاوه بر این، در سراسر غرب و شمال آفریقا، سازمان‌های کشاورزان در حال پیشبرد روش‌های کشاورزی-اکولوژیکی هستند که از کودهای شیمیایی اجتناب می‌کنند. گروه‌هایی مانند Beo-neere، Convergence des Femmes Rurales pour la Souverainete Alimentaire و جنبش Nous Sommes la Solution از ده‌ها هزار کشاورز در چندین کشور حمایت می‌کنند. در تونس، شبکه گذار کشاورزی-اکولوژیکی و انجمن پرماکالچر تونس، سیستم‌های غذایی بدون کود، از جمله برچسب "Nourriture Citoyenne" (غذای شهروندی) را برای محصولاتی که بدون نهاده‌های شیمیایی رشد می‌کنند، ترویج می‌دهند.

شواهد نشان می‌دهد که کشاورزی بوم‌شناختی می‌تواند تولید مواد غذایی در مزارع را افزایش دهد، معیشت کشاورزان را تقویت کند و مزایای اکوسیستمی متعددی را فراهم کند. مجموعه‌ای از مطالعات انجام شده در دهه ۲۰۰۰ بر روی ۲۰۸ پروژه کشاورزی در ۵۲ کشور، با مشارکت ۹ میلیون کشاورز، نشان داد که با اعمال تکنیک‌های کشاورزی حساس به محیط زیست، افزایش عملکرد ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی برای محصولات غذایی اصلی مختلف، از جمله کاساوا، سیب‌زمینی شیرین، ارزن، ذرت و سورگوم، حاصل شده است.

در سنگال، محققان دریافتند که کشاورزانی که از کشاورزی بوم‌شناختی استفاده می‌کنند، ۱۷ درصد بازده بیشتر و ۳۶ درصد درآمد بیشتری نسبت به همتایان متعارف خود دارند؛ در برزیل، این اعداد به ترتیب ۴۹ و ۱۷۷ درصد بودند. با این حال، برای اینکه کشاورزی بوم‌شناختی به پتانسیل کامل خود برسد، باید چرخه اقتصادی که کشاورزان را به قیمت تغذیه جوامع خود به تک‌محصولی و بازارهای صادراتی وابسته نگه می‌دارد، شکسته شود.

کشاورزی بوم‌شناختی مناسب‌ترین راه برای بازگرداندن پایداری به سیستم‌های غذایی ماست. همچنین کاملاً با فراخوان مصمم ۶۰ دولت که ماه گذشته در کلمبیا گرد هم آمدند تا سوخت‌های فسیلی را به منظور مبارزه واقعی با تغییرات اقلیمی حذف کنند، مطابقت دارد.

چه استدلال بهتری برای اولویت دادن به سیستم‌های غذایی محلی و توانمندسازی آنها، به جای کودهای مبتنی بر سوخت فسیلی که فقط کنترل شرکت‌ها و دیستوپیای اقلیمی را تقویت می‌کنند، نیاز داریم؟