کشاورزی ایران در مسیر توسعه همکاریهای بینالمللی؛ از آسیای مرکزی تا همسایگان شرقی
گسترش همکاریهای کشاورزی ایران با کشورهای منطقه، در ماههای اخیر وارد مرحلهای تازه شده است
گسترش همکاریهای کشاورزی ایران با کشورهای منطقه، در ماههای اخیر وارد مرحلهای تازه شده است؛ مرحلهای که در آن تجارت محصولات کشاورزی، امنیت غذایی، نهادهها، ماشینآلات و سرمایهگذاری مشترک، همزمان در دستور کار تهران و شرکای منطقهای قرار گرفتهاند.
در شرایطی که تحولات بازار جهانی غذا، محدودیتهای تجاری و تغییر مسیرهای حملونقل، اهمیت امنیت غذایی را بیش از گذشته افزایش داده است، ایران تلاش میکند روابط کشاورزی خود را با کشورهای همسایه و شرکای آسیایی توسعه دهد. بررسی تحولات اخیر نشان میدهد که آسیای مرکزی، پاکستان، بلاروس و روسیه از جمله محورهای مهم این همکاریها هستند.
جهش تجارت کشاورزی ایران و قزاقستان
یکی از مهمترین نمونههای اخیر، افزایش تجارت کشاورزی میان ایران و قزاقستان است. بر اساس گزارش وزارت کشاورزی قزاقستان، ارزش تجارت کشاورزی دو کشور در سال ۲۰۲۵ با رشد ۵۵.۸ درصدی به حدود ۳۴۲ میلیون دلار رسید. صادرات محصولات کشاورزی قزاقستان به ایران نیز با رشد ۹۷ درصدی به ۲۳۸.۵ میلیون دلار افزایش یافت.
در این میان، غلات نقش پررنگی داشتهاند و صادرات غلات قزاقستان به ایران بیش از دو برابر شده و به حدود ۱.۱ میلیون تن رسیده است.
این ارقام نشان میدهد که ظرفیت همکاری تهران و آستانه تنها به تجارت محدود نیست و میتواند به سمت ایجاد زنجیرههای پایدار تأمین، حملونقل و سرمایهگذاری مشترک در بخش کشاورزی حرکت کند.
پاکستان؛ تمرکز بر تجارت و امنیت غذایی
پاکستان نیز یکی دیگر از شرکای مهم ایران در حوزه کشاورزی است. در خردادماه ۱۴۰۵، مقامات دو کشور بر تسریع تجارت کشاورزی و تقویت همکاریهای دوجانبه تأکید کردند.
محورهای مورد بحث میان دو طرف شامل کشاورزی، دامپروری، امنیت غذایی، تحقیقات کشاورزی و تسهیل تجارت بوده است. اهمیت این همکاری از آن جهت است که ایران و پاکستان علاوه بر همسایگی، دارای ظرفیتهای مکمل در زمینه تولید و تجارت محصولات غذایی هستند.
توسعه این روابط میتواند برای صادرکنندگان و تولیدکنندگان ایرانی، بهویژه در مناطق شرقی کشور، اهمیت ویژهای داشته باشد؛ چرا که نزدیکی جغرافیایی، در صورت فراهم بودن زیرساختهای مناسب، میتواند هزینههای حملونقل را کاهش داده و دسترسی به بازار پاکستان را تسهیل کند.
همکاری با بلاروس؛ از کود و ماشینآلات تا سرمایهگذاری
در جبهه دیگری از روابط کشاورزی ایران، همکاری با بلاروس مورد توجه قرار گرفته است. در مردادماه ۱۴۰۵، دو کشور درباره توسعه همکاری در زمینه کودهای شیمیایی، ماشینآلات و تجهیزات کشاورزی، محصولات غذایی و سرمایهگذاری مشترک گفتوگو کردند.
همچنین موضوع تجارت محصولاتی مانند مرغ، لبنیات و میوه و راهکارهای تسهیل تجارت مرزی میان دو کشور مورد بررسی قرار گرفت.
این همکاری میتواند برای ایران از منظر دسترسی به فناوری و تجهیزات کشاورزی اهمیت داشته باشد؛ بهویژه در شرایطی که نوسازی ماشینآلات و افزایش بهرهوری تولید، یکی از نیازهای اساسی بخش کشاورزی کشور محسوب میشود.
روسیه و نقش آن در تأمین غلات ایران
روسیه نیز در سالهای اخیر به یکی از بازیگران مهم در تجارت غلات با ایران تبدیل شده است. بر اساس گزارش منتشرشده در فوریه ۲۰۲۶، دو کشور در حال بررسی افزایش صادرات گندم روسیه به ایران در چارچوب برنامه همکاری برای امنیت غذایی بودند.
همچنین طی بازه ژوئیه ۲۰۲۵ تا ژانویه ۲۰۲۶، واردات گندم روسیه به ایران به حدود ۱.۷ میلیون تن رسید؛ رقمی که نسبت به ۵۶۵ هزار تن در مدت مشابه سال زراعی قبل افزایش قابل توجهی نشان میدهد.
توسعه این مسیر تجاری در کنار فعالتر شدن کریدور شمال–جنوب میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند؛ زیرا ایجاد مسیرهای مطمئنتر برای انتقال غلات و سایر کالاهای اساسی، یکی از مؤلفههای مهم امنیت غذایی کشور است.
اروپا؛ بازاری مهم اما با موانع جدی
در سوی دیگر، رابطه کشاورزی ایران با اتحادیه اروپا نیز همچنان دارای ظرفیتهای قابل توجه است. کمیسیون اروپا اعلام کرده است که تجارت محصولات کشاورزی و غذایی میان ایران و اتحادیه اروپا سابقه قابل توجهی دارد و محصولاتی مانند خشکبار، میوه و ادویه از جمله اقلام مهم صادراتی ایران به بازار اروپا بودهاند.
با این حال، نبود توافق دوجانبه تجاری، الزامات بهداشتی و قرنطینهای و محدودیتهای مرتبط با تجارت ایران، همچنان از موانع اصلی توسعه این روابط به شمار میروند. کمیسیون اروپا همچنین بر اهمیت استانداردهای بهداشتی و قرنطینهای، نشانههای جغرافیایی، کشاورزی ارگانیک و فناوریهای مرتبط با آبیاری در همکاریهای کشاورزی تأکید کرده است.
چالش اصلی؛ عبور از تجارت سنتی به همکاری زنجیرهای
با وجود افزایش تعاملات کشاورزی ایران با کشورهای مختلف، یک پرسش اساسی همچنان مطرح است: آیا روابط خارجی بخش کشاورزی ایران میتواند از سطح خرید و فروش کالا فراتر برود؟
تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که همکاری پایدار در کشاورزی تنها به صادرات محصول نهایی محدود نمیشود. انتقال فناوری، سرمایهگذاری مشترک، توسعه صنایع تبدیلی، تولید مشترک نهادهها و ماشینآلات، همکاریهای تحقیقاتی و ایجاد زنجیرههای صادراتی میتواند ارزش افزوده بسیار بیشتری برای بخش کشاورزی ایجاد کند.
در این میان، استانداردهای بینالمللی نیز اهمیت ویژهای دارند. برای حضور پایدار در بازارهای خارجی، صرفاً تولید محصول کافی نیست؛ بلکه محصول باید از نظر کیفیت، بستهبندی، ردیابی، استانداردهای بهداشتی و الزامات بازار مقصد نیز قابلیت رقابت داشته باشد.
تغییرات ژئوپلیتیک و ضرورت تنوعبخشی به بازارها
تحولات سال ۲۰۲۶ نشان داده است که تجارت جهانی محصولات غذایی و نهادههای کشاورزی بهشدت تحت تأثیر تحولات ژئوپلیتیکی قرار دارد. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نیز در گزارشی درباره پیامدهای بحران منطقهای بر نظامهای غذایی، نسبت به افزایش ریسک در زنجیرههای انرژی، کود و تجارت محصولات کشاورزی هشدار داده است.
برای ایران، این شرایط یک پیام روشن دارد: تنوعبخشی به بازارهای صادراتی و مسیرهای واردات نهادهها و کالاهای اساسی، دیگر صرفاً یک انتخاب تجاری نیست؛ بخشی از سیاست امنیت غذایی است.
در چنین شرایطی، توسعه روابط کشاورزی با کشورهای همسایه، آسیای مرکزی و اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا میتواند به کاهش وابستگی به یک بازار یا مسیر خاص کمک کند.
جمعبندی
مسیر جدید روابط بینالمللی کشاورزی ایران را میتوان در سه محور اصلی خلاصه کرد: توسعه بازارهای صادراتی، تضمین دسترسی به نهادهها و کالاهای اساسی و حرکت به سمت سرمایهگذاری و همکاری فناورانه.
رشد تجارت کشاورزی با قزاقستان، مذاکرات با پاکستان، توسعه همکاری با بلاروس و افزایش تعاملات غلات با روسیه نشان میدهد که کشورهای منطقه میتوانند سهم مهمی در آینده تجارت کشاورزی ایران داشته باشند. در عین حال، بازار اروپا نیز با وجود محدودیتهای موجود، همچنان برای محصولات باکیفیت و دارای استانداردهای صادراتی ایران ظرفیت دارد.
چالش اصلی در مرحله بعد این است که ایران بتواند این روابط را از قراردادهای مقطعی خرید و فروش به همکاریهای بلندمدت در زمینه تولید، فناوری، سرمایهگذاری و زنجیره ارزش تبدیل کند؛ مسیری که میتواند هم به افزایش درآمد ارزی بخش کشاورزی و هم به تقویت امنیت غذایی کشور منجر شود.
