هورالعظیم قربانی نفت؛ جولان «سهراب» در خانه امن پرندگان مهاجر
توسعه میدان نفتی سهراب و سگ‌های کمپ‌های نفتی، آخرین پناهگاه پرندگان مهاجر هورالعظیم را در روز جهانی پرندگان به مرز نابودی کشانده‌اند.
هم‌زمان با ۱۸ مهر، «روز جهانی پرندگان مهاجر»، آسمان خوزستان بار دیگر شاهد بال‌زدن مهمانان خسته‌ای است که هزاران کیلومتر را از سیبری و اروپای شرقی تا جنوب آفریقا پیموده‌اند تا به هور برسند. اما بزرگ‌ترین تالاب جنوب‌غربی کشور، دیگر آن میزبان امن و آرام سال‌های گذشته نیست.
در حالی که شعار امسال بر این گزاره تأکید دارد که «هر پرنده به حساب می‌آید»، در تالاب مرزی هورالعظیم، بیش از ۶۰ درصد پهنه آبی خشک شده و پیشروی تأسیسات و دکل‌های نفتی، اندک آب‌باقی‌مانده در مخزن شماره یک را نیز در معرض بحران قرار داده است. با صدور مجوز جنجالی برای طرح توسعه میدان نفتی سهراب، حالا نه فقط آب و خاک، بلکه امنیت، صدا و تاریکی شب‌های هور نیز از ساکنان همیشگی و فصلی آن سلب می‌شود.
تراژدی فلامینگوها؛ وقتی سگ‌های کمپ نفتی آشیانه‌ها را ویران کردند
تیرماه ۱۴۰۲، هورالعظیم شاهد یکی از تلخ‌ترین رخدادهای زیست‌محیطی سال‌های اخیر خود بود. محیط‌بانان خوزستان پس از پایش و شمارش ۳۶۷ جوجه فلامینگو در یک کلونی تازه شکل‌گرفته در عمق تالاب، دو هفته بعد تنها با پوسته‌های شکسته تخم و آشیانه‌های تخریب‌شده روبه‌رو شدند.
کلونی جدید که می‌توانست به نماد احیا و حتی جاذبه‌ای پایدار برای پرنده‌نگری منطقه بدل شود، طعمه سگ‌های بلاصاحبی شد که همراه با استقرار کمپ‌های شرکت‌های نفتی به قلب تالاب راه پیدا کرده بودند. فلامینگوها به گمان یافتن مکانی امن در میان نیزارها لانه ساخته بودند، اما توسعه جاده‌های دسترسی و عدم مدیریت پسماند و غذارسانی در کمپ‌های نفتی، تمام این جوجه‌آوری کم‌سابقه را در سکوت رسانه‌ای نابود کرد.
نفت صاحبخانه شد؛ کریدور سه‌گانه مهاجرت در آستانه خاموشی
داستان حضور دکل‌ها در هورالعظیم از واگذاری حدود ۸ هزار هکتار از این تالاب برای اکتشاف و استخراج نفت کلید خورد. تالابی که پیش‌تر زیر بار کاهش حقابه و پیامدهای سد کرخه نیمه‌جان شده بود، ناگهان زیر پای جاده‌های دسترسی، خطوط لوله و فلرها تکه‌تکه شد.
موسی مدحجی، رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان، با اشاره به ویژگی یگانه این اکوسیستم می‌گوید: «ایران سه کریدور اصلی پروازی برای پرندگان مهاجر دارد: سیبری، اروپای شرقی و جنوب آفریقا. تالاب‌های خوزستان به‌ویژه هورالعظیم و شادگان، نقطه تلاقی هر سه مسیرند. اما در سال‌های اخیر آمار مهاجرت کاهش چشمگیری داشته است؛ سرشماری‌ها نشان می‌دهد جمعیت پرندگان مهاجر هورالعظیم از بیش از ۸۸ هزار قطعه در سال ۱۴۰۳ به حدود ۷۱ هزار قطعه در سال ۱۴۰۴ افت کرده است.»
چرا پرندگان از هور می‌گریزند؟
عوامل متعددی این زیستگاه بین‌المللی را دگرگون کرده‌اند:
- تخریب یکپارچگی زیستگاه: جاده‌سازی‌های متعدد نفتی، دسترسی به بکرترین نقاط تالاب را باز کرده و خلوت و امنیت پرندگان را از بین برده است.
- شوری مضاعف آب: خاک‌ریزی‌های مداوم برای راه‌سازی، با انحلال املاح در آب، شوری تالاب را بالا برده و چرخه زیستی آبزیان و گیاهان آبزی (غذای اصلی پرندگان) را به هم ریخته است.
- تلفات در خطوط انتقال: استقرار دکل‌ها و خطوط فشارقوی برق در مسیرهای پروازی، به سدی مرگبار برای فرود و اوج‌گیری گونه‌ها تبدیل شده است.
گنج تالاب‌های خاورمیانه در بن‌بست طرح‌های نفتی
تالاب مرزی هورالعظیم، آخرین بقایای تالاب‌های تاریخی میان‌رودان (بین‌النهرین) است که از ۴۱۱ گونه پرنده ثبت‌شده در استان خوزستان، بیش از ۳۰۰ گونه آن در این تالاب مشاهده شده‌اند.
کرامت حافظی بیرگانی، عضو کمیته ثبت پرندگان ایران (IBRC)، وضعیت هور را بحرانی می‌داند و توضیح می‌دهد: «هورالعظیم زیستگاه پرندگان بومی، زمستان‌گذر، تابستان‌گذر و عبوری است. حداقل ۲۰ تا ۳۰ گونه در معرض خطر انقراض در فهرست سرخ IUCN نظیر اردک مرمری، سسک نیزار خوزی، پلیکان سفید و اردک سرحنایی در کنار جانوران نادر چون شنگ میان‌رودان و لاک‌پشت فراتی در این منطقه زندگی می‌کنند. گونه‌های نادری مثل مارگردن و غول‌حواصیل نیز ثبت شده‌اند. متأسفانه علی‌رغم تمام این ارزش‌ها، هورالعظیم هنوز در کنوانسیون رامسر ثبت نشده و پروژه‌های نفتی چهره کارگاهی به آن داده‌اند؛ شرایطی که ممکن است روزانه ده‌ها پرنده را به کام مرگ بکشاند.»
خلأهای ارزیابی طرح توسعه میدان نفتی سهراب؛ نادیده گرفتن شوک صوتی و نوری
میدان نفتی سهراب، پس از آزادگان و یاران، پنجمین پروژه نفتی بزرگ در بستر هورالعظیم است. علی‌رغم رد اولیه این طرح در پاییز ۱۴۰۲ به‌دلیل خطرات شدید اکولوژیکی، مجوز محیط‌زیستی آن در تابستان ۱۴۰۵ برای یک دوره ۲۰ ساله صادر شد؛ مجوزی که اجرای بیش از ۲۰ حلقه چاه، ۶ محوطه سرچاهی و ۵۸ کیلومتر لوله‌گذاری را در مخزن شماره یک (شمالی‌ترین و تنها بخش زنده تالاب) ممکن می‌سازد.
آلودگی صوتی تا ۱۱۵ دسی‌بل در خانه امن پرندگان
حسین محمودی، جامعه‌شناس محیط‌زیست و عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی، با نقد جدی ارزیابی‌های فنی پروژه سهراب می‌گوید:
- تراز صوتی نامتعارف: ماشین‌آلات سنگین، حفاری، ژنراتورها و کمپرسورها تراز صدایی بین ۸۵ تا ۱۱۵ دسی‌بل ایجاد می‌کنند. در حالی که حد مجاز صدا برای پستانداران و پرندگان وحشی کمتر از ۴۰ تا ۵۰ دسی‌بل است، این شوک صوتی ۲ تا ۲.۵ برابری مستقیماً به گریز پرندگان منجر می‌شود.
- شعاع اثرپذیری غیرواقعی: تعیین فاصله امن ۱۰۰ تا ۱۸۰ متری در گزارش ارزیابی، ماهیت انتشار صوت و نور در پهنه‌های باز آبی را نادیده گرفته است. امواج نورافکن‌ها و صداهای مداوم تا کیلومترها ریتم تغذیه، استراحت و جفت‌یابی گونه‌ها را مختل می‌کنند.
- خطر تجمع فلزات سنگین: کاهش کیفیت آب و رسوب فلزات سنگین در کف مخزن، انباشت سموم در زنجیره غذایی تالاب را تسریع می‌کند.
اکوسیستم تنها آب نیست؛ پیوند سرنوشت هورنشینان و پرندگان مهاجر
تالاب صرفاً یک گودال پر از آب نیست؛ یک اکوسیستم پویا و کارکردی است. اگر آب باشد اما پرندگان، ماهیان و نیزارها نباشند، خدمات اکوسیستمی هور متوقف خواهد شد.
حسین محمودی معتقد است حیات بومیان منطقه، گاومیش‌داران و صیادان پیوندی عمیق با پرندگان مهاجر دارد: «رسیدن دسته‌های مرغابی و اردک برای تالاب‌نشینان حکم یک تقویم طبیعی را داشت. خشکیدن زیستگاه و فرار پرندگان به پدیده سولاستالوژی یا “غم بوم‌زاد” منجر شده است؛ یعنی حس دلتنگی و غربت برای سرزمینی که هنوز در آن زندگی می‌کنی اما ویران شده است. سلامت روان و معیشت مردم بومی دقیقاً با توان بوم‌شناختی هور گره خورده است.»
رسم مهمان‌نوازی در روز جهانی پرندگان مهاجر
«هر پرنده به حساب می‌آید»؛ شعاری که فراتر از شمارش فیزیکی، هشداری اخلاقی به شیوه توسعه نامتوازن صنعتی است. تالاب هورالعظیم، آخرین خط دفاعی در برابر ریزگردها و حیاتی‌ترین پناهگاه تنوع زیستی جنوب ایران، امروز بیش از هر زمان نیازمند بازنگری در شیوه مداخلات نفتی و تجدیدنظر در اجرای پروژه‌های پرریسک در مخازن زنده خود است تا رسم دیرین میزبانی از مسافران خسته آسمان به تاراج نرود./ پیام ما
