شاهوار قربانی شد؛ آب شرب شاهرود زیر تیغ لودرهای بوکسیت
با تمدید مجوز معدن بوکسیت شاهوار، کانون اصلی تأمین آب شرب شرق سمنان در معرض تهدید جدی قرار گرفت؛ تصمیمی که خشم جامعه محلی و کارشناسان را برانگیخت.
تصمیمی که این روزها در سکوت خبری راهروهای دولتی گرفته شد، موجی تازه از نگرانی و سرخوردگی را به شرق البرز تزریق کرده است: تمدید یک‌ساله مجوز فعالیت برای همان پروژه‌ای که حیات صدها هزار شهروند را گروگان گرفته است.
کوهستان شاهوار، کانون آب‌ساز شاهرود، بسطام و رویان، بار دیگر قرار است میزبان تردد لودرها و بولدوزرهایی باشد که برای استخراج آلومینیوم، قلب تپنده دشت‌های تشنه را می‌تراشند. ماجرا تنها بر سر یک پروژه صنعتی نیست؛ سخن از ترکی عمیق بر پیکره اعتماد عمومی مردمی است که یک دهه از عمرشان را برای حفظ تنها منبع پایدار زیست‌شان جنگیده‌اند.
بازگشت ماشین‌آلات سنگین؛ زخم کهنه البرز شرقی دوباره دهان باز کرد
داستان مقابله با معدن بوکسیت شاهوار به سال ۱۳۹۰ بازمی‌گردد؛ روزهایی که هنوز گردوغبار استخراج بر چهره روستای «تاش» ننشسته بود و کنشگران محلی خانه به خانه درباره آلودگی آبخوان‌ها و خطر مهارنشدنی سیلاب هشدار می‌دادند.
امیرحسین ولیان، دبیر جمعیت دیده‌بان طبیعت شاهرود، با یادآوری بیش از دو دهه پیگیری مستمر می‌گوید:«آن روزها موهایمان هنوز سپید نشده بود و ابعاد فاجعه را تنها روی کاغذ تخمین می‌زدیم. به مردم گفتیم معدن‌کاوی یعنی خشکیدن چشمه‌ها، از میان رفتن پوشش گیاهی و فرسایش جبران‌ناپذیر خاک؛ امروز متأسفانه تک‌تک آن پیش‌بینی‌های تلخ محقق شده است.»
در پی تشکیل زنجیره‌های انسانی در سال ۱۳۹۱ و بالا گرفتن مستندات تخلف، فعالیت معدن سرانجام در سال ۱۳۹۷ متوقف شد. اما توقفی که گمان می‌رفت پایانی بر تعرض به حریم آب شاهرود باشد، با مجوز تازه دولت نقض شد؛ رویکردی که مردم بومی آن را به «فروختن آینده به بهای درآمدی کوتاه‌مدت» تعبیر می‌کنند.
چرا کوهستان شاهوار خط قرمز زیستی شرق سمنان است؟
شاهوار تنها یک قله مرتفع نیست؛ شاهرگ هیدرولوژیک منطقه‌ای است که در اقلیمی نیمه‌خشک، بقای تمدن شهری و کشاورزی شاهرود و بسطام به برف‌چال‌ها و سفره‌های زیرزمینی آن تکیه دارد.
محمد درویش، کنشگر و پژوهشگر محیط‌زیست، با تأکید بر ضریب شکنندگی سفره‌های آب شرق کشور، این اقدام را خلاف خرد سرزمینی می‌داند:
- تخریب کانون آب‌ساز: دخل‌وتصرف مکانیکی در بالادست، رسوب‌زایی را تشدید و نفوذپذیری آب باران و برف به سفره‌های کارستی را مختل می‌کند.
- خط بطلان بر استانداردهای حفاظتی: شاهوار تمام معیارهای زیستی برای ارتقا به مناطق چهارگانه حفاظت‌شده را دارد و پرونده ثبت ملی آن مستند شده است.
- نادیده‌گرفتن اصل وتوی اجتماعی: در الگوهای توسعه پایدار، مخالفت یکپارچه جامعه محلی و مدیران شهری، پروژه را حتی در صورت توجیه اقتصادی، متوقف می‌کند.
به گفته درویش: «بوکسیت ماده‌ای کمیاب در کل جغرافیا نیست و می‌توان نیاز کارخانه‌ها را از کانون‌های کم‌خطرتر تأمین کرد. وقتی معاونت‌های انسانی و طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست صراحتاً با این بهره‌برداری مخالفت کرده‌اند، اصرار بر بازگشایی معدن بوکسیت شاهوار پیام بسیار نگران‌کننده‌ای به بدنه اجتماعی مخابره می‌کند.»
کارنامه سبز مردم شاهرود؛ توسعه پایدار یا دست‌اندازی به منابع؟
نگاهی به رفتار زیست‌محیطی مردم شاهرود نشان می‌دهد دغدغه آنان نه تعصب بومی، بلکه پاسداری مسئولانه از سرمایه‌های ملی است:
- انصراف از آب چشمه‌های قطری: شهروندانی که خود با تنش آبی مواجهند، انتقال آب از بالادست را به دلیل برهم زدن توازن اکوسیستم مجاور پس زدند.
- نجات جنگل ابر: سال‌ها ایستادگی برای توقف جاده‌کشی مخرب، نهایتاً به ثبت بین‌المللی و حفاظت دائمی این رویشگاه هیرکانی ختم شد.
- پیشگامی در انرژی پاک: سمنان با سهم بیش از ۴۴ درصدی انرژی خورشیدی از کل مصرف برق، حتی استانداردهای صنعتی کشورهای اروپایی را پشت سر گذاشته است.
پاسخ چنین جامعه آگاهی به جای تقویت زیرساخت‌ها، بار دیگر گشودن دست بهره‌برداران معدنی بر روی کانون آب شربشان بوده است.
پیامد ملی: از تاراج کانون‌های زیستی تا گسترش تخریب‌های موریانه‌ای
نگرانی‌ها پیرامون تصمیم اخیر تنها به جغرافیای سمنان محدود نمی‌شود. عباس محمدی، کنشگر محیط‌زیست، این اتفاق را قطعه‌ای از یک پازل ویرانگر در کل کشور می‌داند؛ از جنگل‌های چلاو آمل و شن‌چاله‌های لاهیجان گرفته تا پارک ملی خبر و کویر لوت.
محمدی درباره اثرات زنجیره‌ای این تصمیم هشدار می‌دهد: «وقتی در روز روشن، لودرهای سنگین با مجوز دولتی دامنه‌های شاهوار را می‌تراشند، چگونه می‌توان از کشاورز یا دامدار بومی خواست به منابع طبیعی دست‌اندازی نکند؟ چنین تضادی پدیده‌ای به نام تخریب‌های موریانه‌ای می‌آفریند؛ صدها هزار اقدام کوچک و بزرگ غیرقانونی که نتیجه‌اش جایگاه نگران‌کننده ایران در نرخ فرسایش خاک و فرونشست زمین است.»
فرجام ماجرا؛ بحران آب یا سود معدن‌کاوی؟
تمدید مجوز معدن بوکسیت شاهوار، آزمونی تعیین‌کننده برای میزان وفاداری دستگاه‌های اجرایی به شعار «اولویت محیط‌زیست» است. ادامه بارگیری کانسنگ از ارتفاعات شاهرود، شاید در ترازنامه مالی یک شرکت سودی موقت ثبت کند، اما بهای پنهان آن، افت غیرقابل‌برگشت کیفیت آب شرب، تخلیه روستاهای پایاب و دفن آخرین نشانه‌های اعتماد شهروندان به مدیریت منابع زیستی خواهد بود. شاهوار سهم آیندگان است، نه منبعی مصرفی برای پوشش ناکارآمدی‌های مقطعی.
