«مجاهد روز شنبه» چه کسانی بودند؟ روایت مجاهدان پوشالی
«مجاهد روز شنبه» اصطلاحی تاریخی از دوران مشروطه است؛ لقبی برای افرادی که در نبرد حضور نداشتند اما پس از فتح تهران خود را مجاهد معرفی کردند
در تاریخ انقلاب مشروطه ایران اصطلاحی شکل گرفت که هنوز هم برای اشاره به فرصتطلبان به کار میرود؛ «مجاهد روز شنبه». این لقب به افرادی داده شد که در سختترین روزهای مبارزه غایب بودند، اما درست پس از پیروزی، خود را در صف نخست مجاهدان جا زدند.
ماجرای مجاهدان پوشالی از روزهای پایانی نبرد مشروطهخواهان با محمدعلی شاه قاجار آغاز شد؛ زمانی که سرنوشت پایتخت تغییر کرد و ناگهان مدعیان تازهای برای قهرمانی پیدا شدند.
فتح تهران و سقوط محمدعلی شاه
محمدعلی شاه قاجار از مخالفان سرسخت مشروطه بود و در سال ۱۲۸۷ خورشیدی با به توپ بستن مجلس، بسیاری از مشروطهخواهان را سرکوب کرد. اما مقاومت نیروهای مشروطهطلب ادامه یافت.
یک سال بعد، نیروهای مسلح مشروطهخواه از گیلان و اصفهان به سمت تهران حرکت کردند. نبرد برای تصرف پایتخت از پنجشنبه آغاز شد و سرانجام روز شنبه با فتح تهران به پایان رسید؛ رویدادی که به خلع محمدعلی شاه از سلطنت انجامید.
«مجاهد روز شنبه» از کجا آمد؟
پس از پیروزی مشروطهخواهان، ناگهان گروهی از افراد که در جریان نبرد حضور نداشتند، ظاهر شدند. این افراد در روزهای جنگ در خانههای خود پنهان بودند یا حتی در میان هواداران استبداد قرار داشتند.
مهدی ملکزاده در کتاب «تاریخ انقلاب مشروطیت ایران» مینویسد: پس از پایان جنگ و انتشار خبر پیروزی، بسیاری از این افراد از مخفیگاههای خود بیرون آمدند، لباس مجاهدان پوشیدند، اسلحه به دست گرفتند و از رشادتهای خیالی خود در جنگ سخن گفتند.
اما طولی نکشید که حقیقت روشن شد و این افراد با لقب «مجاهد روز شنبه» شناخته شدند؛ یعنی کسانی که فقط بعد از پیروزی ظاهر شدند.
مجاهدان پوشالی چگونه مشهور شدند؟
برخی از این مجاهدان پوشالی حتی تلاش کردند خود را قهرمانان فتح تهران معرفی کنند. آنها پیامهای تبریک در روزنامهها منتشر کردند و با لباس مجاهدان و اسلحه در دست عکس گرفتند.
جالب اینکه این اقدامات در مواردی نتیجه هم داد و برخی از این افراد توانستند در ساختار سیاسی پس از مشروطه به مقام و جایگاه برسند.
انتقاد تاریخنگاران از «مجاهد روز شنبه»
احمد کسروی، مورخ مشهور ایرانی، در کتاب «تاریخ مشروطه ایران» به این پدیده انتقاد میکند. او با اشاره به نام برخی از افرادی که بعدها به مقامهای سیاسی رسیدند، میپرسد: اگر این افراد واقعاً طرفدار مشروطه بودند، چرا در روزهای سخت مبارزه کنار آزادیخواهان دیده نشدند؟
کسروی معتقد بود بسیاری از این افراد نه از سر باور به مشروطه، بلکه برای کسب قدرت و منافع شخصی وارد صحنه شدند.
اصطلاحی که در فرهنگ سیاسی ایران ماندگار شد
از آن زمان به بعد، اصطلاح «مجاهد روز شنبه» در فرهنگ سیاسی و اجتماعی ایران ماندگار شد. مردم از این تعبیر برای توصیف کسانی استفاده میکنند که در زمان خطر یا تلاش واقعی حضور ندارند، اما پس از پیروزی خود را در صف نخست قرار میدهند.
به همین دلیل، داستان مجاهدان پوشالی تنها یک روایت تاریخی نیست؛ بلکه نمادی از پدیده فرصتطلبی در بزنگاههای سیاسی و اجتماعی محسوب میشود.
