تورهای شبح در خلیج فارس؛ قاتلان خاموش و میراث ویرانگر صید غیرمسئولانه
در اعماق فیروزهای خلیج فارس، جایی که حیات زیرآبی در میان صخرههای مرجانی جریان دارد، تهدیدی نامرئی و مرگبار در کمین است.
در اعماق فیروزهای خلیج فارس، جایی که حیات زیرآبی در میان صخرههای مرجانی جریان دارد، تهدیدی نامرئی و مرگبار در کمین است. «تورهای شبح» (Ghost Nets) یا همان ادوات صید رها شده، پدیدهای است که به شکلی بیصدا، زنجیره حیات دریایی را از هم میگسلد.
این تورها که پس از پاره شدن یا رهاسازی عمدی، برای دهها سال در کف دریا باقی میمانند، بدون حضور صیاد به صید خودکار آبزیان ادامه میدهند. این گزارش به تحلیل ابعاد زیستمحیطی، اقتصادی و مسئولیتهای اجتماعی پیرامون این چالش بزرگ در پهنه آبی جنوب ایران میپردازد.
مکانیسم تخریب؛ وقتی تورها به «شکارچیان ابدی» تبدیل میشوند
اصطلاح تور شبح به هرگونه ادوات صید (اعم از تور، گرگور یا قلاب) اطلاق میشود که به دلیل طوفان، برخورد با شناورها یا رهاسازی غیرقانونی در دریا گم شدهاند. فاجعه اصلی از اینجا آغاز میشود که این تورها به دلیل ساخته شدن از الیاف مصنوعی مقاوم (نایلون و پلاستیک)، تجزیه نمیشوند.
آنها در جریانهای دریایی معلق میمانند و همچنان ماهیان، لاکپشتهای پوزه عقابی و دلفینها را به دام میاندازند. حیواناتی که در این تورها گرفتار میشوند، به دلیل ناتوانی در رسیدن به سطح آب برای تنفس یا جراحات وارده، جان خود را از دست میدهند. لاشه این آبزیان، خود به طعمهای برای موجودات بزرگتر تبدیل شده و آنها را نیز در همان نقطه به کام مرگ میکشد؛ چرخهای بیپایان از نابودی که به آن «صید شبح» میگویند.
مرجانهای خلیج فارس؛ قربانیان اصلی سازههای پلاستیکی
یکی از نگرانکنندهترین جنبههای تورهای شبح در خلیج فارس، تخریب مستقیم زیستگاههای حساس مرجانی است. جریانهای دریایی، این تورهای سنگین را بر روی تپههای مرجانی میکشند. این عمل منجر به شکستن فیزیکی ساختار مرجانها و مسدود کردن نفوذ نور و جریان آب میشود که برای بقای آنها حیاتی است.
با مرگ مرجانها، پناهگاه اصلی نوزادگاههای میگو و ماهی از بین میرود و این یعنی ضربهای جبرانناپذیر به ذخایر شیلاتی کشور. برآوردها نشان میدهد که بخش قابل توجهی از کاهش ذخایر ماهیان تجاری در دهههای اخیر، نه فقط به دلیل صید بیش از حد، بلکه به خاطر تخریب زیستگاه توسط همین ادوات رها شده است.
ابعاد اقتصادی؛ هزینههای پنهان صید غیرقانونی و تصادفی
از منظر اقتصاد شیلات، تورهای شبح یک «هدررفت خالص» سرمایه ملی محسوب میشوند. سالانه تناژ قابل توجهی از ماهیان ارزشمند صادراتی در این تورها تلف میشوند؛ بدون آن که هیچ سودی برای صیاد یا بازار داخلی داشته باشند.
علاوه بر این، گیر کردن پروانه شناورهای تجاری و صیادی به این تورهای معلق، سالانه خسارات مالی سنگینی را به بدنه ناوگان دریایی کشور وارد میکند و در برخی موارد منجر به حوادث ناگوار انسانی در دریا میشود. تحلیلها نشان میدهد هزینهای که برای پاکسازی این تورها صرف میشود، به مراتب کمتر از خسارت اقتصادی است که حضور آنها به ذخایر شیلاتی وارد میسازد.
مسئولیت اجتماعی و راهکارهای برونرفت از بحران
مقابله با تورهای شبح، فراتر از وظایف یک ارگان خاص است و نیازمند یک جنبش در حوزه «مسئولیت اجتماعی شرکتی» (CSR) است. شرکتهای فعال در حوزه نفت و گاز، صنایع پتروشیمی مستقر در سواحل و تعاونیهای صیادی باید در قالب پروژههای زیستمحیطی، بودجههای ویژهای را برای «عملیات بازیافت تورها از بستر دریا» اختصاص دهند.
راهکارهای کلیدی پیشنهادی شامل موارد زیر است:
1. نشانهگذاری دیجیتال ادوات صید: استفاده از تگهای شناسایی برای ردیابی تورهای گم شده.
2. ایجاد ایستگاههای تحویل تورهای فرسوده: تشویق صیادان به بازگرداندن تورهای پاره شده به ساحل در ازای مشوقهای مالی، به جای رها کردن آنها در دریا.
3. بهرهگیری از گروههای غواصی داوطلب: حمایت از سازمانهای مردمنهاد برای پایش مستمر مناطق حفاظت شده و مرجانی.
4. تولید تورهای زیستتخریبپذیر: حمایت از دانشبنیانها برای تولید ادوات صیدی که در صورت گم شدن، پس از مدتی در آب تجزیه میشوند.
کلام آخر
خلیج فارس، میراثی است که پایداری آن با معیشت میلیونها ایرانی گره خورده است. تورهای شبح، زخمی عمیق بر پیکره این اکوسیستم هستند که درمان آن نیازمند همافزایی میان دولت، بخش خصوصی و جامعه محلی است. پاکسازی دریا از این قاتلان خاموش، نه تنها یک وظیفه اخلاقی در قبال نسلهای آینده، بلکه یک سرمایهگذاری پرسود برای حفظ ثروتهای شیلاتی کشور است.
