حشرات همهجا هستند؛ اما چرا در بودجههای پژوهشی ایران دیده نمیشوند؟
گزارشی درباره وضع پژوهش درباره حشرات در ایران؛موجوداتی حیاتی برای گردهافشانی و امنیت غذایی که با وجود اهمیتشان هنوز سهم اندکی از بودجههای علمی دارند
اردیبهشت بهعنوان ماه «گردهافشانها» یادآور نقش حیاتی حشرات در چرخه زندگی روی زمین است؛ موجوداتی کوچک که بقای اکوسیستم و حتی امنیت غذایی انسان به آنها وابسته است.
با این حال در ایران، پژوهش درباره حشرات هنوز در حاشیه قرار دارد و سهم ناچیزی از پروژههای علمی و بودجههای تحقیقاتی را به خود اختصاص میدهد؛ خلأیی که به گفته پژوهشگران میتواند پیامدهای جدی برای تنوع زیستی کشور داشته باشد.
حشرات؛ ستون پنهان اکوسیستم
ردپای حشرات تقریباً در همه بخشهای طبیعت دیده میشود؛ از گردهافشانی گیاهان و تجزیه مواد آلی گرفته تا تنظیم زنجیرههای غذایی. با وجود این نقش کلیدی، در بسیاری از برنامههای پژوهشی و حفاظتی ایران توجه اصلی به گونههای بزرگجثه مانند یوزپلنگ، پلنگ یا خرس معطوف شده است.
پژوهشگران معتقدند تمرکز بر گونههای «کاریزماتیک» باعث شده تحقیقات درباره حشرات و سایر بیمهرگان در اولویت پایینتری قرار بگیرد؛ در حالی که همین موجودات کوچک زیرساخت پایداری اکوسیستمها را شکل میدهند.
گردهافشانها و امنیت غذایی
«مریم شهبازی» عضو هیئت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان میگوید بسیاری از گونههای حشرات، بهویژه گردهافشانها، نقشی اساسی در پایداری پوشش گیاهی دارند. این نقش تنها به طبیعت محدود نمیشود؛ بلکه مستقیماً با تولید محصولات کشاورزی و امنیت غذایی جامعه مرتبط است.
به گفته او، کاهش جمعیت گردهافشانها میتواند باعث افت عملکرد محصولات زراعی شود. با این حال پژوهش درباره حشرات گردهافشان در ایران هنوز از حمایت مالی کافی برخوردار نیست و بسیاری از طرحهای تحقیقاتی حتی به مرحله تصویب نمیرسند.
پژوهشهایی که به دلیل کمبود بودجه متوقف میشوند
یکی از نمونههای این وضعیت، طرحی است که برای بررسی ارتباط پراکنش گیاهان با جمعیت آهو در پناهگاه حیاتوحش میاندشت طراحی شده است. هدف این پروژه بررسی این پرسش است که چرا آهوها در برخی نقاط بیشتر تجمع دارند و چه ارتباطی میان پوشش گیاهی، منابع آب و فعالیت گردهافشانها وجود دارد.
با وجود اهمیت چنین مطالعاتی برای درک روابط پیچیده اکولوژیک، این طرح هنوز به مرحله اجرا نرسیده است؛ زیرا تأمین بودجه و جلب حمایت نهادهای مسئول دشوار بوده است.
انقراض خاموش در زیستگاههای آبی
چالش کمبود پژوهش تنها به خشکی محدود نمیشود. «حمیدرضا رضایی» عضو هیئت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان میگوید حشرات آبزی در تالابها و رودخانههای ایران هنوز بهطور کامل شناسایی نشدهاند.
به گفته او، در برخی گروهها حتی شناسایی گونهها در حد خانواده یا جنس باقی مانده است. این در حالی است که همین موجودات شاخص کیفیت آب و بخش مهمی از زنجیره غذایی ماهیان محسوب میشوند. در چنین شرایطی پروژههایی مانند سدسازی ممکن است باعث نابودی گونههایی شود که حتی فرصت شناسایی علمی آنها فراهم نشده است.
فرصت علمی بزرگ برای پژوهشگران جوان
کمبود تحقیق در حوزه حشرات از نگاه برخی دانشمندان میتواند یک فرصت علمی نیز باشد. «ادوارد ویلسون» زیستشناس و حشرهشناس مشهور در کتاب نامههایی به دانشمند جوان توصیه میکند پژوهشگران سراغ حوزههایی بروند که هنوز کمتر بررسی شدهاند.
در ایران نیز تنوع حشرات بسیار بالاست و بسیاری از گونهها هنوز شناسایی نشدهاند. بنابراین یک پژوهشگر میتواند با تمرکز بر یک گروه خاص از حشرات، به کشفیات علمی قابلتوجهی دست پیدا کند.
۳۵ سال پژوهش روی پروانهها؛ اما هنوز راه زیادی مانده
«علیرضا نادری» پروانهشناس ایرانی که بیش از سه دهه از زندگی خود را صرف مطالعه این حشرات کرده است، میگوید تاکنون حدود دو میلیون گونه موجود زنده در جهان شناسایی شدهاند؛ اما برآوردها نشان میدهد بین ۱۵ تا ۳۰ میلیون گونه هنوز ناشناخته باقی ماندهاند و بخش بزرگی از آنها بندپایان و حشرات هستند.
به گفته او، در ایران تنها چند پژوهشگر بهطور حرفهای روی پروانهها کار میکنند. با وجود این محدودیت، تاکنون حدود ۴۸۰ گونه پروانه در کشور شناسایی شده و همچنان گونههای جدیدی نیز در حال کشف است.
چرا حفاظت از حشرات مهم است؟
پژوهشگران تأکید میکنند که حفاظت از گونههای بزرگ بدون توجه به اجزای کوچکتر اکوسیستم ممکن نیست. نادری در این باره میگوید:
«تا زمانی که از اجزا حفاظت نکنیم، نمیتوانیم از حفاظت از زیستگاه سخن بگوییم.»
برای مثال، در برخی پروژههای بینالمللی حفاظت از فیلهای آفریقایی، حتی نقش سوسکهای سرگینغلتان که از فضولات فیلها تغذیه میکنند نیز مورد مطالعه قرار گرفته است. این مثال نشان میدهد که هر گونه در اکوسیستم بخشی از یک شبکه پیچیده است.
ضرورت تغییر نگاه به تنوع زیستی
کارشناسان معتقدند یکی از مهمترین چالشهای پژوهش درباره حشرات در ایران، نگاه مدیریتی و سیاستگذاری است. تا زمانی که بودجه و پروژههای تحقیقاتی بیشتر بر گونههای بزرگجثه متمرکز باشد، بخش بزرگی از تنوع زیستی کشور ناشناخته باقی خواهد ماند.
تغییر این رویکرد میتواند نهتنها به شناخت بهتر اکوسیستمهای ایران کمک کند، بلکه زمینه تربیت نسل جدیدی از متخصصان در حوزه حشرهشناسی را نیز فراهم کند./ پیام ما
