جنگی که انسان و محیطزیست را نشانه گرفت؛ میراثی برای نسلها
پیامدهای انسانی و محیطزیستی جنگ تنها به میدان نبرد محدود نمیشود. از آلودگی هوا و آب تا بحران سلامت اثرات این جنگ میتواند نسلها ادامه داشته باشد
جنگها معمولاً با آمار کشتهها و خسارتهای نظامی سنجیده میشوند، اما آنچه کمتر دیده میشود، پیامدهای انسانی و محیطزیستی جنگ است؛ آثاری که ممکن است دههها و حتی نسلها باقی بماند. گزارش تازهای نشان میدهد درگیری نظامی اخیر نهتنها جان غیرنظامیان را تهدید کرده، بلکه هوا، آب و اکوسیستمهای منطقه را نیز با خطراتی بلندمدت مواجه کرده است.
جنگی که فراتر از میدان نبرد اثر گذاشت
در جریان درگیریهای نظامی میان ایالات متحده و اسرائیل با ایران، خسارتها تنها به زیرساختهای نظامی محدود نمانده است. گزارشهای تحلیلی نشان میدهد پیامدهای انسانی و محیطزیستی جنگ دامنهای بسیار گستردهتر دارد؛ از کشته و زخمی شدن غیرنظامیان گرفته تا آلودگی هوا، تخریب منابع آب و آسیب به اکوسیستمها.
بر اساس گزارش منتشرشده از سوی یک اندیشکده در واشنگتن، بسیاری از غیرنظامیان این جنگ را نه از منظر اهداف سیاسی یا نظامی، بلکه از طریق تأثیر آن بر زندگی روزمره خود به یاد خواهند آورد؛ از آلودگی هوایی که تنفس میکنند تا آبی که برای بقا به آن نیاز دارند.
تلفات غیرنظامیان و دشواری ثبت آمار واقعی
در جریان این درگیریها، شمار قابلتوجهی از غیرنظامیان جان خود را از دست دادهاند. برآوردها از کشته شدن بیش از ۱۷۰۰ غیرنظامی و حدود ۲۵۰ کودک حکایت دارد؛ آماری که به گفته تحلیلگران احتمالاً کمتر از میزان واقعی است.
تخریب زیرساختهای درمانی، قطع اینترنت و شرایط امنیتی، مستندسازی دقیق تلفات را دشوار کرده است. در چنین شرایطی، پیامدهای انسانی جنگ تنها به کشتهها محدود نمیشود؛ بلکه شامل آوارگی جمعیت، کمبود منابع حیاتی و فشار شدید بر گروههای آسیبپذیر مانند کودکان، سالمندان و بیماران مزمن نیز میشود.
جنگ در منطقهای که پیشتر با بحران اقلیمی روبهرو بود
پیش از آغاز درگیریها نیز منطقه خاورمیانه و ایران با بحرانهای زیستمحیطی جدی روبهرو بودند. خشکسالیهای طولانی، کاهش بارندگی و افزایش دما فشار زیادی بر منابع آب وارد کرده بود.
برای مثال در سالهای اخیر:
- سطح ذخایر آب برخی سدهای تهران به حدود ۱۲ درصد ظرفیت رسیده بود.
- ذوب برف در رشتهکوههای البرز و زاگرس کاهش یافته است.
- پدیده فرونشست زمین در بخشهایی از تهران به سرعت در حال افزایش است.
در چنین شرایطی، جنگ باعث شد پیامدهای محیطزیستی جنگ بر یک اکوسیستم از پیش آسیبپذیر تحمیل شود.
بمباران زیرساختها و آزاد شدن مواد سمی
حملات هوایی به تأسیسات صنعتی، پالایشگاهها و کارخانههای شیمیایی خطرات جدی زیستمحیطی ایجاد میکند. زمانی که چنین مراکزی هدف قرار میگیرند، مواد شیمیایی و فلزات سنگین وارد خاک، رودخانهها و آبهای زیرزمینی میشوند.
گزارشها نشان میدهد در جریان این جنگ بیش از ۳۰۰ مورد آسیب بالقوه زیستمحیطی در کشورهای منطقه ثبت شده است. بخش قابلتوجهی از این موارد در اطراف خلیج فارس و مناطق شهری ایران گزارش شدهاند.
این آلودگیها ممکن است سالها در خاک و منابع آب باقی بمانند و آثار آن بر سلامت انسانها به مرور آشکار شود.
بحران آلودگی هوا و «باران سیاه»
یکی از شدیدترین جلوههای پیامدهای محیطزیستی جنگ در آلودگی هوا دیده شد. بمباران پالایشگاهها و تأسیسات نفتی باعث انتشار گسترده هیدروکربنها و ذرات معلق در هوا شد.
در برخی مناطق، دود ناشی از آتشسوزیهای طولانیمدت پالایشگاهها با وارونگی دمایی ترکیب شد و شرایطی ایجاد کرد که از آن با عنوان «هاله سمی» یاد شده است.
در ادامه این رویداد، پدیدهای موسوم به «باران سیاه» گزارش شد؛ بارشی که حاوی دوده، خاکستر و ترکیبات شیمیایی ناشی از سوختن سوختهای سنگین بود و احتمال حضور موادی مانند آزبست و سیلیس نیز در آن مطرح شد.
اثرات بلندمدت بر سلامت انسان
تماس با آلایندههای ناشی از جنگ میتواند پیامدهای فوری و بلندمدت برای سلامت داشته باشد.
در کوتاهمدت، ساکنان مناطق درگیر از مشکلاتی مانند:
- تنگی نفس
- سوزش چشم و گلو
- سردرد و سرگیجه
- مشکلات قلبی
گزارش دادهاند.
اما نگرانی اصلی به اثرات بلندمدت مربوط میشود. قرار گرفتن طولانیمدت در معرض ترکیبات سمی میتواند خطر ابتلا به سرطان، سکته، بیماریهای قلبی و اختلالات شناختی را افزایش دهد.
زنان باردار و کودکان از آسیبپذیرترین گروهها هستند؛ زیرا قرار گرفتن در معرض سموم میتواند باعث زایمان زودرس یا مشکلات رشد در کودکان شود.
نظام سلامت تحت فشار مضاعف
یکی دیگر از پیامدهای انسانی جنگ فشار شدید بر نظام درمانی است. پیش از آغاز درگیریها نیز سیستم بهداشت و درمان با مشکلاتی مانند کمبود دارو و تجهیزات مواجه بود.
گزارشها نشان میدهد:
- قیمت برخی داروها تا ۵۰ درصد افزایش یافته است.
- میلیونها بیمار مبتلا به بیماریهای مزمن با محدودیت دسترسی به دارو روبهرو شدهاند.
- صدها مرکز درمانی در جریان حملات آسیب دیدهاند.
در چنین شرایطی، حتی بیماریهایی که در حالت عادی قابل درمان هستند، میتوانند به بحرانهای جدی انسانی تبدیل شوند.
بحران سلامت روان در سایه جنگ
علاوه بر آسیبهای جسمی، جنگ تأثیر عمیقی بر سلامت روان جامعه دارد. بمباران، از دست دادن عزیزان و آوارگی اجباری میتواند خطر ابتلا به اختلال استرس پس از سانحه، افسردگی و اضطراب شدید را افزایش دهد.
قطع گسترده ارتباطات و اینترنت نیز باعث شده بسیاری از مردم از شبکههای حمایتی و خانوادگی خود جدا شوند و فشار روانی بیشتری را تجربه کنند.
بحران آب؛ تهدیدی برای ثبات منطقه
یکی از مهمترین پیامدهای محیطزیستی جنگ آسیب به زیرساختهای آب است. حملات به تأسیسات آبشیرینکن یا نیروگاههای مرتبط با آب میتواند دسترسی میلیونها نفر به آب آشامیدنی را مختل کند.
در منطقه خلیج فارس بسیاری از کشورها بهشدت به آبشیرینکنها وابستهاند. برای مثال در برخی کشورها بیش از ۹۰ درصد آب شرب از این طریق تأمین میشود.
اختلال در این سیستمها میتواند پیامدهایی مانند:
- افزایش برداشت از منابع آب زیرزمینی
- آلودگی منابع آب
- افزایش ناامنی غذایی
را به دنبال داشته باشد.
جنگ و تشدید مهاجرت و ناآرامیهای اجتماعی
کمبود آب و منابع طبیعی اغلب به ناآرامیهای اجتماعی و جابهجایی جمعیت منجر میشود. برآوردها نشان میدهد تنش آبی در سالهای اخیر باعث جابهجایی میلیونها نفر در برخی مناطق شده است.
جنگ میتواند این روند را تشدید کند؛ زیرا تخریب محیطزیست به کمبود منابع میانجامد و کمبود منابع خود به عامل جدیدی برای درگیری تبدیل میشود.
چرا بازسازی محیطزیست پس از جنگ حیاتی است؟
کارشناسان تأکید میکنند که پیامدهای انسانی و محیطزیستی جنگ حتی پس از پایان درگیری نیز ادامه دارد. آلودگی خاک و آب، بیماریهای مزمن و تخریب اکوسیستمها ممکن است دههها باقی بمانند.
به همین دلیل برنامههای بازسازی پس از جنگ باید تنها بر زیرساختها تمرکز نکنند، بلکه شامل مواردی مانند:
- احیای منابع آب و خاک
- پایش بلندمدت سلامت عمومی
- کاهش آلودگیهای صنعتی و نظامی
- تقویت مدیریت پایدار منابع طبیعی
نیز باشند.
