تعارض نان و آب؛ آیا اشتغال کشاورزی ایران در خطر است؟

در جداول آماری، کشاورزی برای بسیاری از استان‌های ایران فراتر از یک بخش اقتصادی است؛ این بخش، نام دیگر «نان» است. اما داده‌های سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که تداوم این معیشت با نقشه آبخوان‌های فرونشسته و دشت‌های بحرانی، هم‌پوشانی نگران‌کننده‌ای دارد.

اکنون ایران با یک دوراهی تاریخی روبه‌روست: حفظ امنیت غذایی و اشتغال در روستاها یا نجات منابع آبی که زیر پای همین کشاورزی در حال خالی شدن است. آیا سیاست‌گذاری‌ها توانسته‌اند این تعارض میان «نان و آب» را حل کنند؟

آمارهای آرام؛ بحران‌های ناآرام

میانگین کشوری سهم اشتغال در بخش کشاورزی در سال ۱۴۰۴ همچنان روی عدد ۱۳.۹ درصد ثابت مانده است. در نگاه اول، این عدد نشان‌دهنده یک ثبات اقتصادی است، اما این میانگین، واقعیت‌های تلخ استانی را پنهان کرده است.

در استان‌هایی نظیر کرمان (۳۶.۲ درصد)، خراسان شمالی (۲۶.۹ درصد)، زنجان (۲۶ درصد) و کرمانشاه (۲۵.۳ درصد)، سهم کشاورزی از بازار کار به قدری بالاست که هر تغییر در مدیریت منابع آب، مستقیماً سفره خانوارها را تهدید می‌کند. کاهش ناگهانی سهم کشاورزی در این مناطق، بدون فراهم کردن جایگزین، می‌تواند منجر به بحران‌های اجتماعی و مهاجرت شود.

پیوند شوم؛ وقتی کشاورزی آبخوان را می‌بلعد

مسئله اصلی تنها خشکسالی نیست، بلکه نوع کشاورزی است. داده‌های سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که در بسیاری از استان‌های درگیر تنش آبی، «کشت آبی» همچنان به قوت خود باقی است. به عنوان مثال، در خوزستان ۹۶ درصد، فارس ۹۸ درصد و اصفهان ۹۹ درصد تولیدات زراعی وابسته به کشت آبی است.

وقتی هم‌زمان با برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی، شاهد سهم بالای اشتغال در بخش کشاورزی و بحران آب هستیم، نتیجه چیزی جز «فرونشست» نیست. زمین‌های کشاورزی در استان‌هایی مثل فارس و اصفهان، امروز به آینه‌ای برای انعکاس یک فاجعه زیرزمینی تبدیل شده‌اند.

نقشه فرونشست؛ زلزله‌ای که شنیده نمی‌شود

فرونشست تنها یک پدیده ژئولوژیک نیست؛ این «زلزله خاموش» در حال نابودی زیرساخت‌های کشور است. به جز گیلان، ۳۰ استان دیگر ایران درجاتی از فرونشست را تجربه می‌کنند. در پهنه‌های فوق‌بحرانی، نام استان‌هایی دیده می‌شود که کشاورزی در آن‌ها نقش حیاتی دارد.

• کرمان و همدان: درگیری شدید با افت آبخوان‌ها.
• مرکزی و زنجان: افزایش سهم کشاورزی هم‌زمان با گسترش فرونشست.
• آذربایجان غربی: بحران آب در حوضه دریاچه ارومیه.

این داده‌ها نشان می‌دهد که نقشه فرونشست، سایه به سایه نقشه اشتغال کشاورزی در حرکت است.

آیا راهی برای خروج از تعارض نان و آب وجود دارد؟

گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که پراکندگی نهادی و تصمیم‌گیری‌های غیرشفاف، وضعیت را پیچیده‌تر کرده است. کشاورزان، آخرین حلقه در زنجیره تصمیماتی هستند که سیاست‌های نادرست آبی، یارانه انرژی و قیمت‌گذاری محصولات، آن‌ها را به سمت مصرف بی‌رویه سوق داده است.

راهکار نه در «حذف» کشاورزی، بلکه در «گذار» است. این گذار شامل سه محور اصلی است:

۱. انتقال بخشی از نیروی کار به سمت صنعت و خدمات پایدار.

۲. اصلاح الگوی کشت به سمت محصولات کم‌آب‌بر.

۳. مدیریت واقعی مصرف (نه فقط تغییر ابزار آبیاری) که منجر به کاهش سطح زیرکشت در دشت‌های بحرانی شود.

کلام آخر؛ ضرورت تصمیم‌های سخت

ایران به تصمیماتی نیاز دارد که هم نان را ببیند و هم آب را. تداوم وضعیت فعلی، یعنی نابودی منابعی که بازگشت‌ناپذیرند. اشتغال در بخش کشاورزی و بحران آب دیگر یک مبحث جداگانه نیستند؛ آن‌ها دو روی یک سکه‌اند که آینده معیشتی ایران را رقم می‌زنند. اگر امروز برای تغییر این ساختار اقدام نشود، فردا ممکن است نه آبی برای کشاورزی باقی مانده باشد و نه زمینی برای سکونت./ پیام ما