پیکرتراشی چوبی در ایران؛ چرا هنری فاخر بیپشتوانه مانده است؟
پیکرتراشی چوبی ایران با وجود پیشینه چند هزارساله و هنرمندان جهانی، از نبود حمایت، بازار حرفهای و ساختار منسجم رنج میبرد.
پیکرتراشی چوبی با پیشینهای چند هزار ساله، یکی از شاخههای ارزشمند صنایع دستی و هنرهای سنتی ایران است؛ هنری که در آن چوب خام، با دست هنرمند به پیکرهای سرشار از معنا، هویت و زیبایی تبدیل میشود. با این حال، هنرمندان این حوزه میگویند نبود ساختار حمایتی، ضعف تشکلهای تخصصی، مشکلات اقتصادی و رواج آثار کمکیفیت در شبکههای اجتماعی، جایگاه این هنر را با تهدید روبهرو کرده است.
ایران از نظر پیشینه تاریخی، تنوع فرهنگی و استعدادهای انسانی، ظرفیت حضور قدرتمند در عرصه جهانی صنایع دستی را دارد، اما بسیاری از هنرمندان پیکرتراشی چوبی همچنان بهصورت فردی و بدون پشتیبانی سازمانیافته فعالیت میکنند؛ وضعیتی که به باور آنان، مانع معرفی شایسته هنرهای چوبی ایران در جهان شده است.
صنایع دستی؛ نخستین گام انسان برای ساختن زندگی
صنایع دستی تنها مجموعهای از هنرهای سنتی و محصولات تزئینی نیست؛ بخشی از تاریخ تمدن بشر در همین مهارتها شکل گرفته است. انسان برای تأمین نیازهای روزمره، ساخت ابزار، ایجاد سرپناه و پاسخ به نیازهای زیباییشناختی خود، به ساختن و پرداختن مواد طبیعی روی آورد.
از ابزارهای ابتدایی تا هنرهای فاخر
«محمدعلی ودود»، مدرس و هنرمند پیکرتراشی، درباره جایگاه صنایع دستی در زندگی انسان به «پیام ما» میگوید: «صنایع دستی را میتوان نخستین فعالیت هدفمند انسان برای بهبود سبک زندگی دانست. زمانی که انسان بهجای جابهجا کردن آب با دست، به فکر ساختن ظرف سفالی افتاد تا بتواند آب را ذخیره و منتقل کند، صنایع دستی شکل گرفت.»
به گفته او، بخش مهمی از شکلگیری تمدن بشری با ابزارسازی و ساخت وسایل مورد نیاز زندگی ارتباط دارد. ابزارهای روزمره، وسایل دفاعی، ابزارهای کشاورزی و حتی شیوههای ساخت مسکن، همگی بخشی از همین مسیر تاریخی هستند.
ودود ادامه میدهد: «صنایع دستی یکی از پایههای اصلی تحول زندگی انسان و مقدمهای برای رسیدن به مراحل بعدی توسعه تمدن، از جمله انقلاب صنعتی، بوده است.»
صنایع دستی در گذر زمان به رشتههای متنوعی تقسیم شده است. بخشی از این هنرها همچنان کارکرد کاربردی دارند و بخشی دیگر به حوزه زیباییشناسی، هویت فرهنگی و بیان هنری وارد شدهاند؛ از منبت و معرق گرفته تا سفالگری، قلمزنی، زریبافی، قالیبافی و پیکرتراشی.
صنایع دستی؛ حامل هویت فرهنگی
این مدرس پیکرتراشی تأکید میکند که هنرهای سنتی فقط ساخت یک شیء نیستند، بلکه حامل تجربه، اندیشه و نگاه فرهنگی یک جامعهاند.
او میگوید: «این رشتهها علاوه بر کارکرد کاربردی، وجه زیباییشناختی و فرهنگی نیز دارند و بهنوعی پاسخگوی نیازهای روحی و ذوقی انسان هستند.»
از این منظر، یک اثر پیکرتراشی چوبی صرفاً محصولی ساختهشده از چوب نیست؛ بلکه میتواند روایتگر بخشی از تاریخ، باورها، نمادها و نگاه هنرمند به انسان و جهان باشد.
پیکرتراشی چوبی؛ هنری با ریشههای چند هزارساله
هنرهای چوبی در ایران پیشینهای طولانی دارند و شواهد تاریخی نشان میدهد که چوب از هزاران سال پیش در زندگی ایرانیان کاربرد داشته است. یافتههای باستانشناسی، از ابزارهای چوبی گرفته تا وسایل روزمره، نشاندهنده پیوند دیرینه انسان با این ماده طبیعی است.
ودود در اینباره میگوید: «هنرهای چوبی، بهویژه پیکرتراشی چوب، در ایران سابقهای مستند و چندهزارساله دارد. برای نمونه، یک شانه چوبی کشفشده در شهر سوخته زابل، براساس آزمایش کربن ۱۴، حدود ۶۲۰۰ سال قدمت دارد.»
این یافته تاریخی نشان میدهد که انسان در سرزمین ایران از گذشتههای دور، چوب را برای ساخت ابزار، وسایل زندگی، مسکن و ابزارهای دفاعی به کار میگرفته است. بخشی از دانش و مهارت این سنت نیز در دورههای مختلف به نسلهای بعد منتقل شده است.
پیکرتراشی در میان رشتههای هنر چوب
در حوزه هنرهای چوبی، رشتهها و گرایشهای متعددی وجود دارد که پیکرتراشی یکی از مهمترین آنهاست. این هنر از یکسو با مجسمهسازی ارتباط دارد و از سوی دیگر، ویژگیهای فنی و زیباییشناختی خاص هنر چوب را حفظ میکند.
پیکرتراش باید شناخت دقیقی از جنس چوب، بافت، رگهها، میزان رطوبت، ابزارهای برش و روشهای پرداخت داشته باشد. انتخاب چوب مناسب، طراحی اولیه، اجرای حجم، جزئیاتپردازی و پرداخت نهایی، هرکدام بخشی از فرایند خلق یک اثر چوبی هستند.
هنرمندان ایرانی در جهان دیده میشوند؛ اما تنها
محمدعلی ودود پس از فعالیت در پژوهشکده هنرهای سنتی، یک مؤسسه فرهنگیهنری با مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی راهاندازی کرده است. این مجموعه در زمینه آموزش، تولید محتوا و خلق آثار هنری چوبی فعالیت میکند.
به گفته او، هدف این مجموعه معرفی و توسعه هنرهای چوبی ایران در سطح ملی و بینالمللی است. فعالیتهای این مجموعه در سال ۲۰۱۹ به دریافت جایزه طراحی ایتالیا منجر شد. ودود همچنین میگوید در سال ۲۰۲۲ در بخش هنرهای زیبا با چوب، جایزه International Crafts Award هند را دریافت کرده و عنوان مرد سال ۲۰۲۲ شورای جهانی صنایع دستی را به دست آورده است.
او درباره تازهترین دستاورد خود توضیح میدهد: «در سال ۲۰۲۵ از سوی فدراسیون صنایع چوب و معماری داخلی ایران به کافا، یعنی شورای انجمنهای معماری داخلی آسیا و اقیانوسیه، معرفی شدم. در این رویداد بهعنوان استاد برتر هنرهای چوبی آسیا و اقیانوسیه انتخاب شدم و مدال طلا دریافت کردم.»
نبود ساختار حمایتی، دغدغه اصلی هنرمندان
با وجود این موفقیتها، ودود معتقد است فعالیت پیکرتراشی چوبی در ایران از انسجام و پشتیبانی لازم برخوردار نیست.
او میگوید: «متأسفانه در ایران فعالیت منسجم و سازمانیافتهای در زمینه پیکرتراشی چوبی نداریم و یکی از دغدغههای اصلی من همین مسئله است.»
به گفته این هنرمند، در بسیاری از کشورها، تشکلهای تخصصی و فدراسیونهای حرفهای برای حمایت از صنایع دستی شکل گرفتهاند. این ساختارها، زمینه آموزش، بازاریابی، حضور در نمایشگاههای بینالمللی و معرفی هنرمندان را فراهم میکنند.
اما در ایران، بسیاری از هنرمندان برای حضور در رویدادهای جهانی ناچارند بهصورت شخصی اقدام کنند. هزینههای سنگین، محدودیتهای ناشی از تحریمها، دشواریهای نقلوانتقال مالی و نبود حمایت ملی، مسیر فعالیت بینالمللی را برای آنها پیچیدهتر میکند.
ودود تأکید میکند: «ایران از نظر استعداد انسانی، پیشینه تاریخی و ظرفیتهای هنری، جایگاه بسیار بالایی دارد، اما برای اینکه این توانمندیها در سطح جهانی دیده شود، نیازمند انسجام، برنامهریزی و ایجاد ساختارهای حمایتی هستیم.»
«مرغ ملکوت»؛ حضور هنر چوبی در بازار حرفهای
بخشی از فعالیت هنرمندان پیکرتراشی از طریق شبکههای اجتماعی، ارتباطات بینالمللی و بازارهای تخصصی هنر دنبال میشود. با وجود مشکلات موجود، برخی آثار هنری چوبی ایران توانستهاند به رویدادهای معتبر هنری راه پیدا کنند.
یکی از آثار محمدعلی ودود با عنوان «مرغ ملکوت» که بهصورت مشترک با «شادی حبیب»، از شاگردان او، خلق شده بود، در بیستوپنجمین حراج تهران به فروش رسید.
این اتفاق نشان میدهد که پیکرتراشی چوبی و دیگر هنرهای چوبی معاصر، در صورت برخورداری از کیفیت، ایده و اجرای حرفهای، ظرفیت حضور در بازارهای جدی هنر را دارند. با این حال، برای تداوم این مسیر، حمایت از تولید، آموزش تخصصی و ایجاد ارتباط میان هنرمندان و بازار ضروری است.
پیکرتراشی چوبی؛ هنری میان سنت، انتزاع و تجربه شخصی
پیکرتراشی هنری چندشاخه است و میتواند از بازنمایی واقعگرایانه انسان و طبیعت تا فرمهای انتزاعی و حجمهای سنتی را دربر بگیرد. در این هنر، هنرمند هم با تکنیک و ماده سروکار دارد و هم باید بتواند ایده و احساس خود را در قالب حجم بیان کند.
«شادی حبیب»، هنرمند پیکرتراشی، درباره مسیر فعالیت خود به خبرنگار «پیام ما» میگوید: «پیکرتراشی شاخههای مختلفی دارد که هم حوزه رئال را شامل میشود و هم حجمهای سنتی و انتزاعی را دربرمیگیرد.»
او که در رشته صنایع دستی با گرایش چوب تحصیل کرده است، پیکرتراشی چوبی را بهعنوان مسیر اصلی فعالیت خود انتخاب کرده و در دیگر رشتههای هنر چوب نیز فعالیت دارد.
حبیب میگوید: «در هر حوزه چوبی که فعالیت کنید، مفاهیم و هنرهای تازهای میآموزید. در تمام این سالها تلاش کردم ابتدا خودم رشد کنم و سپس هنرم را توسعه بدهم.»
تجربه حضور در جشنوارههای بینالمللی
این هنرمند در بخشهایی از فعالیت حرفهای خود، در جشنوارهها و رویدادهای بینالمللی شرکت کرده است. به گفته حبیب، او در دو دوره از فستیوال بینالمللی زنان در آمریکا رتبه نخست و عنوان اثر برگزیده را به دست آورده و در یک دوره از فستیوال نیومکزیکو نیز رتبه سوم را کسب کرده است.
او همچنین از دریافت جایزه طراحی ایتالیا بهصورت مشترک با استاد خود و کسب مقامهایی در نمایشگاهها و جشنوارههای داخلی خبر میدهد.
این موفقیتها نشان میدهد که هنرمندان جوان و مستعد ایرانی، در صورت دسترسی به آموزش، فرصت عرضه و ارتباط با رویدادهای حرفهای، میتوانند در سطح بینالمللی نیز دیده شوند.
شبکههای اجتماعی؛ فرصت معرفی یا تهدید کیفیت؟
فضای مجازی، امکان معرفی آثار هنری، ارتباط با مخاطبان و دسترسی به بازارهای جدید را فراهم کرده است؛ اما به باور برخی هنرمندان، همین فضا در مواردی به کاهش کیفیت و رواج آثار سطح پایین نیز منجر شده است.
شادی حبیب درباره بازار کار پیکرتراشی در ایران میگوید: «با توجه به شرایط فعلی اقتصاد ایران نمیتوانم خوشبین باشم. شبکههای اجتماعی نیز در حقیقت موجب افت کیفیت و تعدد آثار شدهاند.»
او معتقد است در گذشته، برای خلق هر اثر زمان و تفکر بیشتری صرف میشد، اما امروز بخشی از تولیدات با هدف دیدهشدن سریع در شبکههای اجتماعی ساخته میشوند؛ بدون آنکه ایده، طراحی و کیفیت اجرایی کافی داشته باشند.
وقتی «اولین» و «بهترین» جای کیفیت را میگیرد
حبیب با اشاره به رواج عنوانهایی مانند «برترین»، «بهترین» و «اولین» در معرفی آثار هنری میگوید این ادبیات به پیکرتراشی آسیب زده است.
به گفته او، در شرایطی که آثار کمکیفیت با تبلیغات گسترده عرضه میشوند، تشخیص اثر فاخر از محصول معمولی برای مخاطب دشوار خواهد بود. این موضوع نهتنها بازار هنرمندان حرفهای را تحتتأثیر قرار میدهد، بلکه بهتدریج سلیقه عمومی را نیز تغییر میدهد.
او تأکید میکند: «آثار بیکیفیت سلیقه اجتماعی را پایین میآورد. نمیتوانیم از مخاطب انتظار داشته باشیم که اثر فاخر را از اثر معمولی یا سطح پایین بهراحتی تشخیص دهد.»
حمایت از هنر فاخر، حمایت از هویت فرهنگی است
بازار صنایع دستی در ایران با چالشهای مختلفی روبهروست؛ از کاهش قدرت خرید و مشکلات اقتصادی گرفته تا ضعف نظام عرضه، نبود برندسازی، کمرنگ بودن آموزش تخصصی و فقدان حمایت پایدار از هنرمندان.
در چنین شرایطی، خرید یک اثر پیکرتراشی چوبی تنها به معنای تهیه یک وسیله تزئینی نیست. این انتخاب میتواند به حفظ یک مهارت سنتی، تداوم آموزش نسلهای آینده و حمایت از هویت فرهنگی جامعه کمک کند.
حبیب میگوید گروهی از مخاطبان همچنان ارزش هنر فاخر را درک میکنند و در ایران و خارج از کشور به دنبال خرید آثار باکیفیت هستند. به باور او، مسئله اصلی رقابت با کشورهای دیگر نیست، بلکه ایجاد حضوری فرهنگی و شایسته برای هنر ایران در جهان است.
او میافزاید: «ما باید حضور فرهنگی زیبایی داشته باشیم. کارهای فرهنگی و هنری درست و ارزشمندی که انجام میدهیم، باید باعث شود جایگاه و نور خودمان را در دنیا حفظ کنیم و به جایی نرسیم که فرهنگ و هنر چند هزار ساله ایران از بین برود.»
پیکرتراشی چوبی به پشتوانه ملی نیاز دارد
پیکرتراشی چوبی، هنری میان طبیعت، تاریخ و خلاقیت انسانی است؛ هنری که ریشههای آن را میتوان در زندگی هزاران ساله انسان ایرانی دنبال کرد. با این حال، تداوم این هنر تنها با اتکا به تلاش فردی هنرمندان ممکن نیست.
ایجاد تشکلهای تخصصی، حمایت از حضور بینالمللی هنرمندان، توسعه آموزش حرفهای، راهاندازی بازارهای تخصصی، مقابله با جعل عناوین و توجه جدی به کیفیت آثار، بخشی از نیازهای امروز این حوزه است.
اگر این حمایتها شکل نگیرد، فاصله میان ظرفیت واقعی هنرهای چوبی ایران و جایگاه آن در بازار جهانی همچنان باقی خواهد ماند؛ اما با برنامهریزی و انسجام، پیکرتراشی چوبی میتواند از یک هنر کمپشتوانه به یکی از نمادهای جدی هنر معاصر و صنایع دستی ایران تبدیل شود./ پیام ما
