تله گرمای زمستان؛ آیا بحران گاز و برق امسال فروکش می‌کند؟
آیا زمستان گرم امسال سایه قطعی گاز و برق را کم می‌کند؟ گزارش کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی از تله ناترازی انرژی و ریسک شوک‌های اقلیمی پرده برمی‌دارد.
پیش‌بینی‌های هواشناسی از پاییزی معتدل‌تر و زمستانی با یک تا دو درجه افزایش دما نسبت به میانگین تاریخی خبر می‌دهند؛ اخباری که شاید در نگاه نخست، نویدبخش عبور آرام از کابوس قطعی گاز باشد. اما گزارش جدید کارشناسی «کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران» روی دیگری از سکه را نشان می‌دهد.
ارزیابی‌های فنی هشدار می‌دهند تکیه بر گرمای نسبی هوا یک خطای محاسباتی پرریسک است و نه‌تنها خطر بحران ناترازی انرژی در زمستان را مهار نمی‌کند، بلکه با برهم‌زدن چرخه طبیعی بارش برف و رفتار مصرفی جامعه، چالش‌های پیچیده‌تری پیش پای صنعت نفت، نیروگاه‌ها و شبکه سراسری برق کشور خواهد گذاشت.
سراب ال‌نینو؛ چرا باران‌های مقطعی کم‌آبی را نجات نمی‌دهد؟
در روزهای اخیر، تکیه بر مدل‌های اقلیمی از جمله تقویت پدیده جوی «ال‌نینو»—که گزارش اداره ملی اقیانوسی آمریکا (NOAA) و سازمان جهانی هواشناسی وقوع قوی آن را بیش از ۸۳ درصد ارزیابی کرده‌اند—این گمانه را تقویت کرده که زمستانی پربارش در راه است. اما پژوهش اتاق بازرگانی گوشزد می‌کند که اقلیم ایران متأثر از مؤلفه‌های منطقه‌ای متعددی است و وقوع ال‌نینو به خودی خود ضامن نزولات فراگیر و پیوسته نیست.
سازمان هواشناسی کشور برآورد کرده که سهم بارش‌ها تا پایان آبان در نیمه غربی، نوار شمالی، زاگرس و دامنه‌های البرز بالاتر از میانگین فصلی باشد؛ با این حال نباید یک واقعیت آماری مهم را از یاد برد:
- سهم محدود بارندگی آبان: آبان‌ماه تنها حدود ۸ درصد از کل بارندگی سالانه کشور را تأمین می‌کند. بنابراین حتی جهش بارشی در این بازه، نمی‌تواند کسری عمیق و انباشته سفره‌های زیرزمینی و مخازن سدها را جبران کند.
- وضعیت نرمال تا کم‌بارش از آذر به بعد: چشم‌انداز بارشی از آذر تا نیمه اسفند در بیشتر حوضه‌ها در محدوده عادی و در بخش‌هایی حتی کمتر از حد معمول ارزیابی شده است.
تغییر شکل بارش‌ها و بحران پنهان نیروگاه‌های برق‌آبی
مسئله مهم‌تر از حجم بارش، تغییر بنیادین در کیفیت آن است. با بالا رفتن نسبی دما، بخش قابل‌توجهی از بارش‌های ارتفاعات به جای برف، به شکل باران فرو می‌ریزد. این یعنی «افت محسوس ماندگاری پوشش برفی»؛ رخدادی که زمان آزادسازی رواناب‌ها را به هم می‌زند و درست در روزهایی که کشور به تولید پایدار برق‌آبی نیاز دارد، مدیریت سدها و ذخایر آبی را با عدم‌قطعیت‌های جدی روبه‌رو می‌کند.
شمشیر دولبه گرمایش؛ خطر شوک‌های کوتاه‌مدت به شبکه گاز
در ظاهر، افزایش میانگین دما در فصول سرد، مصرف گاز بخش خانگی و تجاری را تعدیل می‌کند و دست دیسپاچینگ ملی گاز را برای تزریق سوخت بیشتر به صنایع مادر و نیروگاه‌ها باز می‌گذارد. اما تکیه بر این فرض می‌تواند امنیت انرژی کشور را به لبه پرتگاه ببرد.
تجربه تاریخی شبکه انتقال گاز نشان داده است که آنچه تراز انرژی را می‌شکند، میانگین فصلی دما نیست، بلکه «امواج سرمای قطبی مقطعی و ناگهانی» است. حتی در زمستانی معتدل، افت ناگهانی دما در چند روز پیاپی، جهش‌های لحظه‌ای در مصرف ایجاد می‌کند. اگر در باد ملایم گرمایش زمستانی، ذخایر راهبردی سوخت مایع در نیروگاه‌ها تقویت نشود یا هماهنگی خطوط لوله افت کند، همان شوک‌های چندروزه می‌تواند به افت فشار سراسری و تعمیق ناترازی انرژی در زمستان ختم شود.
همنشینی زودرس تابستان و زمستان؛ چالش نامرئی شبکه توزیع برق
نگرانی دوم کارشناسان انرژی اتاق بازرگانی، جابه‌جایی تقویم مصرف برق است. در سناریویی که زمستان زودتر گرم شود یا هوای بهاری از اوایل اسفند رخ بنماید:
- استارت زودهنگام وسایل سرمایشی: مصرف بار سرمایشی زودتر از موعد به مدار شبکه سراسری می‌آید.
- تداخل با برنامه اورهال نیروگاه‌ها: اواخر زمستان و اوایل بهار، موعد سنتی تعمیرات دوره‌ای توربین‌ها و خطوط انتقال است. اگر موج مصرف زودرس با غیبت واحدهای نیروگاهی هم‌زمان شود، شبکه توزیع برق بدون آمادگی لازم وارد فاز تنش خواهد شد.
سناریوهای ضروری؛ تصمیم‌گیران چه گام‌هایی باید بردارند؟
برای خروج از دام تصمیم‌گیری‌های غافلگیرانه، کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی چند محور کلیدی را پیش روی وزارتخانه‌های نیرو و نفت و نهادهای بالادستی قرار داده است:
- راه‌اندازی پایش ماهانه آب‌وهوا و انرژی: اتصال مداوم تصمیم‌گیری‌ها به داده‌های تحلیلی ماهانه سازمان هواشناسی و الگوهای بین‌المللی به جای قضاوت‌های سنتی.
- انطباق برنامه تعمیرات نیروگاهی: ارزیابی مجدد تقویم اورهال نیروگاه‌ها با در نظر گرفتن احتمال شروع زودهنگام تقاضای برق در اواخر زمستان و اوایل بهار.
- مدیریت دینامیک آب سدها: رصد پیوسته حجم پوشش برفی در بالادست جهت پیش‌بینی دقیق ظرفیت تولید برق‌آبی.
- شفافیت با بخش خصوصی و صنعت: تعیین تکلیف زودهنگام جدول‌های احتمالی مدیریت مصرف، تا صنایع بتوانند زنجیره تولید و مصرف انرژی خود را بر اساس سناریوهای اقلیمی بازتنظیم کنند.
