چرا اسکناسهای ایرانی به کالای سوداگران تبدیل شدند؟
بازار خریدوفروش اسکناسهای ایرانی در شهرهای مرزی داغ شده است. بررسی دلایل افزایش تقاضا برای ریال، سود این معاملات و سناریوهای خروج اسکناس از کشور را بخوانید.
در حالی که بازار ارز همواره با خریدوفروش دلار، دینار و سایر ارزهای خارجی شناخته میشود، این روزها اتفاقی متفاوت در شهرهای مرزی ایران در حال رخ دادن است.
گزارشها از شکلگیری بازار اسکناس ایرانی در مناطق مرزی حکایت دارد؛ بازاری که در آن اسکناسها و تراولچکهای ۵۰۰ هزار تومانی و یک میلیون تومانی با قیمتی بالاتر از ارزش اسمی خریدوفروش میشوند و راه خود را به آنسوی مرزها باز میکنند. این پدیده که از غرب کشور تا مرزهای شرقی گسترش یافته، تنها یک تجارت مقطعی نیست، بلکه بازتابی از نااطمینانی اقتصادی و تغییر انتظارات نسبت به آینده ارزش ریال محسوب میشود.
شکلگیری بازار اسکناس ایرانی در شهرهای مرزی
شهرهای مرزی ایران همواره یکی از کانونهای تجارت رسمی و غیررسمی بودهاند و در مقاطع مختلف، بازارهای زیرزمینی متعددی در آنها شکل گرفته است. با این حال، طی ماههای اخیر، موضوعی متفاوت توجه فعالان اقتصادی را جلب کرده است؛ خریدوفروش گسترده اسکناسهای درشت ایرانی.
به گفته فعالان این بازار، شهرهایی مانند بانه، مریوان، پاوه، جوانرود و همچنین برخی مناطق مرزی سیستانوبلوچستان به مراکز اصلی معاملات اسکناسهای ۵۰۰ هزار تومانی و یک میلیون تومانی تبدیل شدهاند؛ معاملاتی که برای واسطهها و دلالان سود قابل توجهی به همراه داشته است.
چرا اسکناسهای ایرانی مشتری پیدا کردهاند؟
یکی از فعالان بازار ارز در یکی از شهرهای مرزی در گفتوگو با «پیام ما» میگوید پس از جنگ ۱۲ روزه و همزمان با آغاز مذاکرات ایران و آمریکا، تقاضای عراقیها برای خرید اسکناسهای درشت ایرانی به شکل محسوسی افزایش یافته است.
به گفته او، بسیاری از خریداران عراقی تصور میکنند ارزش ریال در آینده تقویت خواهد شد و به همین دلیل، نگهداری اسکناس ایرانی را فرصتی برای کسب سود میدانند.
سود خریدوفروش اسکناس در شهرهای مرزی
بررسیها نشان میدهد نرخ خرید بازار اسکناس ایرانی در شهرهای مختلف یکسان نیست.
فعالان این بازار میگویند در برخی شهرها مانند پاوه، برای هر یک میلیارد تومان اسکناس، بین ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان مبلغ اضافه به فروشنده پرداخت میشود، در حالی که این رقم در شهرهایی مانند جوانرود به حدود ۱۲۰ میلیون تومان میرسد و در مریوان نیز گاهی مبالغ بیشتری پیشنهاد میشود.
بخش عمده این اسکناسها نیز از تهران و سایر شهرهای بزرگ توسط واسطهها به شهرهای مرزی منتقل میشود و هر حلقه از این زنجیره، سهمی از سود معاملات را دریافت میکند.
آیا این بازار ماندگار خواهد بود؟
فعالان بازار معتقدند رونق فعلی ممکن است موقتی باشد.
به گفته آنها، نتیجه مذاکرات ایران و آمریکا و همچنین روند آینده نرخ ارز، مهمترین عامل تعیینکننده ادامه یا توقف این معاملات خواهد بود. برخی خریداران عراقی که پیشتر حجم زیادی اسکناس ایرانی ذخیره کرده بودند، پس از کاهش نرخ دلار بخشی از دارایی خود را فروخته و سود قابل توجهی کسب کردهاند؛ موضوعی که موجب کاهش انگیزه برخی معاملهگران برای ادامه فعالیت شده است.
با این حال، همچنان گروهی از سرمایهگذاران به آینده ریال امیدوارند و به فعالیت در این بازار ادامه میدهند.
گسترش معاملات اسکناس در مرزهای شرقی
گزارشهای منتشرشده نشان میدهد رونق بازار اسکناس ایرانی تنها به مرزهای غربی محدود نیست.
در روزهای اخیر، اخباری از افزایش تقاضا برای اسکناسهای ایرانی در مرزهای شرقی و جنوبشرقی نیز منتشر شده است. گفته میشود برخی اتباع پاکستانی و افغانستانی نیز به خرید و ذخیره اسکناسهای درشت ایرانی روی آوردهاند.
همچنین گزارشهایی وجود دارد که برخی فروشندگان ارز در چهارراه استانبول تهران نیز حاضرند در ازای دریافت اسکناسهای یک میلیون تومانی و ۵۰۰ هزار تومانی، دلار را با نرخ مناسبتری عرضه کنند.
صرافیهای رسمی نقشی در خروج اسکناس ندارند
در حالی که برخی گمانهزنیها از نقش صرافیهای رسمی در این معاملات حکایت داشت، کامران سلطانیزاده، دبیرکل پیشین کانون صرافان، این موضوع را رد میکند.
او تأکید دارد هیچیک از صرافیهای رسمی در خروج اسکناس از کشور نقشی نداشتهاند و این فعالیتها کاملاً بهصورت غیررسمی و خارج از شبکه رسمی انجام میشود.
به گفته او، محدودیتهای قانونی در میزان فروش اسکناس و سقف تراکنشهای ارزی، اساساً امکان ورود صرافیهای مجاز به چنین معاملاتی را از بین برده است.
سناریوهای خروج اسکناس ایرانی از کشور
سلطانیزاده درباره دلایل شکلگیری این بازار چند احتمال را مطرح میکند.
نخست اینکه برخی معاملهگران انتظار دارند ارزش ریال در آینده افزایش یابد و به همین دلیل اقدام به ذخیره اسکناس ایرانی میکنند؛ اتفاقی که نمونه مشابه آن در دهه ۸۰ و پس از تحولات عراق نیز رخ داده بود.
سناریوی دیگر، استفاده از پول نقد برای انجام معاملات بدون برجا گذاشتن رد بانکی است. با توجه به محدودیتهای موجود در نقلوانتقال پول، بخشی از فعالان اقتصادی ترجیح میدهند معاملات خود را با اسکناس انجام دهند و همین موضوع تقاضا برای پول نقد را افزایش داده است.
او همچنین به شنیدههایی درباره توقف چاپ اسکناس یک میلیون تومانی اشاره میکند.
خروج اسکناس چه اثری بر بازار دارد؟
به گفته دبیرکل پیشین کانون صرافان، خروج بخشی از اسکناسها از کشور موجب کاهش عرضه پول نقد در بازار شده است.
او توضیح میدهد در حالی که ارزش دلار طی سالهای اخیر چندین برابر شده، سقف کارتبهکارت همچنان در سطح گذشته باقی مانده است. در نتیجه، قدرت جابهجایی پول از طریق شبکه بانکی متناسب با تورم افزایش نیافته و همین موضوع تقاضا برای اسکناس را بیشتر کرده است.
به اعتقاد او، متناسب با رشد قیمتها، سقف تراکنشهای بانکی نیز باید افزایش پیدا کند تا بخشی از این فشار کاهش یابد.
بازار اسکناس ایرانی؛ بازتاب نااطمینانی اقتصاد
آنچه امروز در شهرهای مرزی مشاهده میشود، صرفاً خریدوفروش چند برگ اسکناس درشت نیست، بلکه نشانهای از شرایط اقتصادی و انتظارات فعالان بازار نسبت به آینده است.
پرداخت مبالغی بالاتر برای خرید اسکناسهای ایرانی از سوی اتباع عراقی، افغانستانی یا پاکستانی، الزاماً به معنای تقویت ارزش ریال نیست، بلکه میتواند ناشی از برداشت آنها نسبت به تحولات آینده اقتصاد ایران یا استفاده از این اسکناسها در بازارهای غیررسمی باشد.
در نهایت، تجربه نشان میدهد بازارهایی که بر پایه تحولات سیاسی و نوسانات ارزی شکل میگیرند، به همان سرعت نیز ممکن است فروکش کنند. اما تا زمانی که نااطمینانی اقتصادی، محدودیتهای بانکی و نوسانات شدید ارزی ادامه داشته باشد، بازار اسکناس ایرانی نیز میتواند همچنان به فعالیت خود ادامه دهد و پول ملی را از یک ابزار مبادله، به کالایی برای سوداگری در آنسوی مرزها تبدیل کند.
