گذار از مدیریت اجرایی به رهبری اکوسیستم کسبوکار کشاورزی مدرن: الزامات تربیت مدیران کارآفرین و بازارمحور در وزارت جهاد کشاورزی
تحول مدیریتی در وزارت جهاد کشاورزی با گذار از مدیریت اجرایی به رهبری اکوسیستم کسبوکار ممکن میشود. این مقاله نقشه راه تربیت مدیران کارآفرین و بازارمحور را برای توسعه پایدار کشاورزی ایران ارائه میدهد.
هفتمین مقاله از مجموعه مباحث تحول مدیریت در وزارت جهاد کشاورزی، به بررسی تحول در نقش و ذهنیت مدیران از سطح اجرای دستورالعملها به سطح رهبری اکوسیستمهای کسبوکار و زنجیره ارزش میپردازد.
اخبار سبز کشاورزی؛ در شرایطی که اقتصاد کشاورزی جهان با شتابی فزاینده به سوی بازارمحوری، ارزشآفرینی و پاسخگویی به مصرفکننده حرکت میکند، مدیران بخش کشاورزی ایران نیز ناگزیر از تحولی بنیادین در مهارتها و نگرش خود هستند.
بیشتر بخوانید: رهبری تحول در کشاورزی ایران: توسعه مدیریت دانش در ایجاد سرمایه سازمانی در وزارت جهاد کشاورزی
این مقاله با رویکردی عملیاتی و آیندهنگر، چارچوب شایستگیهای مورد نیاز مدیران کارآفرین و بازارمحور را در سه سطح کلان، میانی و عملیاتی تشریح کرده و نشان میدهد که چگونه میتوان با بازطراحی نظام آموزش، انتصاب و ارزیابی، نسلی از مدیران را پرورش داد که نه تنها مدیران خوب اجرایی در بخش کشاورزی، بلکه خالقان کسبوکارهای پویای کشاورزی و توسعهدهندگان بازار باشند.
تحقق این امر، سنگ بنای توسعه اقتصادی پایدار روستایی و افزایش سهم بخش کشاورزی از تولید ناخالص داخلی خواهد بود.
در مسیر هفتهفتهای تحلیل چالشهای مدیریتی وزارت جهاد کشاورزی، از آسیبشناسی ساختاری تا پیوند نظریه و عمل، اکنون به نقطه اوج و غایت این تحول یعنی توسعه اقتصادی رسیده است.
تمامی تلاشها برای اصلاح نظام انتصابها، استقرار فناوری، مدیریت دانش و پرورش شایستگیها، در نهایت باید در خدمت اهداف متعالی خلق ثروت پایدار، ایجاد اشتغال مولد و افزایش رفاه در جوامع روستایی قرار گیرد.
با این حال، دستیابی به این هدف در گروی یک تغییر پارادایم اساسی در نقش مدیران این وزارتخانه است. آیا مدیر جهاد کشاورزی امروز، صرفاً مجری سیاستهای حمایتی و نظارت بر تولید است، یا باید محرک و هدایتگر اکوسیستم کسبوکار در حوزه تحت مسئولیت خود باشد؟ تحولات جهانی نشان میدهد که مرز بین حکمرانی بخش عمومی و رهبری کسبوکار در حال محو شدن است.
مدیر موفق آینده، کسی است که بتواند هوش بازار (Market Intelligence) را درک کند، زنجیره ارزش (Value Chain) را بهینه سازد، سرمایهگذاری خطرپذیر (Venture Capital) را جذب نماید و به توسعه برندهای منطقهای (Geographical Indications) کمک کند. این مقاله به تشریح الزامات این تحول و ارائه نقشه راهی برای تربیت نسل جدید مدیران کارآفرین و بازارمحور میپردازد.
مبانی نظری: تعاریف کلیدی
* اکوسیستم کسبوکار (Business Ecosystem): شبکهای پیچیده و به هموابسته از بازیگران شامل تولیدکنندگان، تأمینکنندگان، توزیعکنندگان، مشتریان، رقبا، نهادهای دولتی و سازمانهای مالی که با یکدیگر همکاری و رقابت میکنند تا ارزشی را برای مشتری نهایی خلق و عرضه کنند. نقش مدیر، هدایت و تسهیل تعاملات در این اکوسیستم است.
* کارآفرینی سازمانی (Intrapreneurship): بهکارگیری روحیه، مهارتها و فرآیندهای کارآفرینانه توسط افراد درون یک سازمان بزرگ و بوروکراتیک (مانند وزارت جهاد کشاورزی). مدیر کارآفرین درونسازمانی، بهدنبال شناسایی فرصتهای جدید، نوآوری در ارائه خدمات و خلق ارزش با منابع موجود است.
* زنجیره ارزش کشاورزی (Agricultural Value Chain): به تمامی فعالیتها و بازیگرانی اطلاق میشود که در فرآیند تبدیل یک محصول کشاورزی اولیه (مانند گندم در مزرعه) به یک محصول نهایی قابل مصرف توسط مشتری (مانند نان در فروشگاه) مشارکت دارند. این زنجیره شامل تأمین نهاده، تولید، فرآوری، بستهبندی، بازاریابی، توزیع و فروش میشود.
* هوش بازار (Market Intelligence): فرآیند نظاممند جمعآوری، تحلیل و تفسیر اطلاعات مربوط به بازار، رقبا، مشتریان و روندهای کلان که به تصمیمگیری استراتژیک و کاهش ریسک کمک میکند.
چارچوب شایستگی مدیر کارآفرین و بازارمحور در سه سطح
مدیران در سطوح مختلف، به ترکیبی متفاوت از شایستگیها نیاز دارند:
الف) سطح کلان (معاونان وزیر، مدیران کل ستادی): شایستگی راهبردی بازار و جذب سرمایه
* تدوین راهبرد توسعه بازار: توانایی تحلیل بازارهای جهانی و منطقهای، شناسایی مزیتهای نسبی محصولات کشاورزی ایران و تدوین راهبردهای صادراتی.
* طراحی و رهبری اکوسیستم نوآوری: ایجاد و هدایت کلاسترهای صنعتی-کشاورزی (Clusters) و مراکز رشد (انکوباتورها) ویژه استارتاپهای فناوری کشاورزی (AgriTech).
* جذب سرمایهگذاری خارجی و داخلی: آشنایی با ابزارهای مالی پیچیده، مذاکره با نهادهای مالی بینالمللی و طراحی بستههای تشویقی سرمایهگذاری.
* سیاستگذاری برای توسعه برند: تدوین استانداردهای ملی و حمایت از ثبت علائم جغرافیایی (Geographical Indications - GI) برای محصولات منحصربهفرد ایرانی (مانند زعفران قائنات، پسته رفسنجان، انجیر استهبان).
ب) سطح میانی (مدیران استانی و روسای سازمانها): شایستگی توسعه کسبوکار و شبکهسازی
* تهیه طرح کسبوکار (Business Plan) برای پروژههای کلان: توانایی ترسیم مدل مالی، تحلیل ریسک و پیشبینی بازده سرمایهگذاری برای پروژههایی مانند احداث کشتارگاه صنعتی یا سردخانههای منطقهای.
* توسعه زنجیره ارزش منطقهای: نقش میانجی و پیونددهنده بین کشاورزان خرد، تعاونیها، شرکتهای فرآوری و بازرگانی برای ایجاد یک زنجیره یکپارچه و کارآمد.
* رهبری کارآفرینی اجتماعی: طراحی مدلهای کسبوکاری که علاوه بر سودآوری، به حل مسائل اجتماعی-محیطی (مانند اشتغال زنان روستایی یا مدیریت پسماند) نیز میپردازند.
ج) سطح عملیاتی (مدیران شهرستانی و کارشناسان ارشد): شایستگی مشاوره و تسهیلگری کسبوکار
* مشاوره به کشاورزان و تعاونیها: توانایی کمک به بهرهبرداران در تهیه طرح کسبوکار مزرعه (Farm Business Plan)، مدیریت مالی و ورود به بازارهای جدید.
* تسهیل دسترسی به خدمات مالی: آشنایی با محصولات نوآوری و فناوری فینتک کشاورزی (Agri-FinTech) مانند وامهای دیجیتال، بیمه محصولات مبتنی بر داده و بازارهای الکترونیک نهاده و محصول.
* نوآوری در بازاریابی و فروش: آموزش و ترویج استفاده از پلتفرمهای تجارت الکترونیک (E-commerce)، بازاریابی دیجیتال و فروش مستقیم به مصرفکننده نهایی.
نقشه راه عملیاتی: بازطراحی نظام تربیت مدیر بازارمحور
گام اول: گنجاندن «سواد اقتصادی و بازار» در الگوی شایستگیسنجی (۶ ماه)
* بازنگری در کانونهای ارزیابی و توسعه مدیران و افزودن شایستگیهایی چون «تحلیل بازار»، «ذهنیت کارآفرینانه» و «هوش مالی».
* طراحی سناریوهای ارزیابی مبتنی بر چالشهای واقعی کسبوکار (مثلاً: «برای افزایش صادرات انار یک شهرستان، چه راهبرد سهساله ارائه میدهید؟»).
گام دوم: ایجاد «آکادمی رهبری کسبوکار کشاورزی» (ABLA) Agro-Business Leadership Academy (یک سال)
* تأسیس یک نهاد آموزشی مشترک بین وزارت جهاد کشاورزی، اتاق بازرگانی و دانشگاههای پیشرو.
* طراحی دورههای کوتاهمدت Mini-MBA ویژه مدیران جهاد کشاورزی با محوریت مباحثی چون: مدیریت زنجیره تأمین، بازاریابی صادراتی، مدیریت پروژه و جذب سرمایه.
* استفاده از روش آموزش مبتنی بر مورد (Case Method) با بررسی موارد موفق و شکستخورده واقعی کسبوکارهای کشاورزی ایرانی و بینالمللی.
گام سوم: استقرار نظام «چرخش شغلی در بخش خصوصی» (۱۸ ماه)
* الزام دورههای کارآموزی ۳ تا ۶ ماهه برای مدیران میانی و جوان در شرکتهای پیشرو بخش خصوصی کشاورزی، بازرگانی یا فینتک.
* ایجاد برنامه تسهیم مدیر (Executive Shadowing) که در آن مدیران جهاد کشاورزی، برای مدت کوتاهی مدیران ارشد شرکتهای موفق کشت و صنعت را همراهی میکنند.
گام چهارم: طراحی مشوقهای مالی و اعتباری مبتنی بر عملکرد بازار (پیوسته)
* تخصیص بخشی از بودجه استانی و شهرستانی نه بر اساس هزینههای جاری، بلکه بر اساس شاخصهای خروجی بازارمحور مانند: میزان جذب سرمایهگذاری بخش خصوصی، رشد ارزش صادرات منطقه، تعداد کسبوکارهای نوپای ایجادشده.
* اهدای جایزه ملی مدیر کارآفرین سال در بخش کشاورزی.
نتیجهگیری: کشاورزی ایران در انتظار مدیران بازارآفرین
آینده شکوفای کشاورزی ایران، نه در انبوهی از گزارشهای تولیدی، که در رونق بازارها، تنوع محصولات با ارزش افزوده بالا و رضایت مصرفکننده داخلی و خارجی تعریف میشود. دستیابی به این آینده، مستلزم پرورش نسلی از مدیران است که اقتصاد را به مثابه خون در رگهای بخش کشاورزی میدانند.
این مدیران، بازارآفرینان (Market-Makers) جدیدی هستند که با درک عمیق از زنجیره ارزش، جسارت کارآفرینی و مهارت رهبری اکوسیستم، میتوانند کشاورزی ایران را از دایره تولید محض خارج کرده و در مدار ثروتآفرینی پایدار قرار دهند.
وزارت جهاد کشاورزی با بازتعریف مأموریت خود از حکمرانی تولید به حکمرانی توسعه اقتصادی بخش، و سرمایهگذاری بر تربیت چنین مدیرانی، میتواند تحولی تاریخی را رقم زند؛ تحولی که ثمره آن، روستاهای پررونق، کشاورزی سودآور و امنیت غذایی توأم با رفاه اقتصادی برای همه ایرانیان خواهد بود. این مجموعه مقالات، چراغراهی برای آغاز این مسیر دشوار، اما ضروری است.
فهرست منابع
1.اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران. (1402). گزارش بررسی چالشهای صادرات محصولات کشاورزی ایران. تهران.
2. Porter, M. E. (1985). Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. Free Press.
3.Moore, J. F. (1993). Predators and Prey: A New Ecology of Competition. Harvard Business Review, 71 (3), 75-86.
4. FAO. (2021). The State of Agricultural Commodity Markets 2020–21. Rome.
5.Kuratko, D. F., & Audretsch, D. B. (2009). Strategic Entrepreneurship: Exploring Different Perspectives of an Emerging Concept. Entrepreneurship Theory and Practice, 33 (1), 1-17.
دکتر شاهرخ شجری (تحلیلگر مسایل اقتصادی، بازرگانی و کشاورزی)
