ایران از حاکمیت بر تنگه هرمز کوتاه نمیآید
تحلیل نقش تنگه هرمز در راهبرد منطقهای ایران و واکنش آمریکا و کشورهای عربی به تلاش تهران برای تثبیت حاکمیت و مدیریت تردد در خلیج فارس.
به نظر میرسد جمهوری اسلامی ایران ورود کوچکترین خدشهای به حاکمیت خود در خلیج فارس و آبراه تنگه هرمز را تحمل نمیکند. پنجشنبه گذشته، هنگامی که سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) مسیر جدیدی برای عبور شناورها در تنگه هرمز تعیین کرد و برخی شناورها درصدد بودند از مسیر پیشنهادی این سازمان وابسته به سازمان ملل متحد عبور کنند، نظامیان ایران در خلیج فارس و مشخصاً سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بهتندی واکنش نشان دادند و از کشتیهایی که در حال نزدیک شدن به تنگه هرمز بودند و قصد داشتند از مسیر جدید عبور کنند، خواستند به موقعیت خود بازگردند و برای عبور از تنگه هرمز حتماً از ایران اجازه گرفته و تنها از مسیری که سپاه پاسداران تعیین و توصیه میکند عبور کنند. پس از این هشدار، چهار سوپرتانکر نفتکش که به تنگه هرمز نزدیک شده بودند، به موقعیت قبلی خود بازگشتند.
البته اگرچه هیچکس مسئولیت وقوع حادثه در خلیج فارس را بر عهده نگرفته است، اما دیروز یک شناور با پرچم سنگاپور در منطقه جنوبی خلیج فارس و در مسیری که به سواحل عمان نزدیکتر است عبور میکرد که هدف یک پهپاد انتحاری قرار گرفت و آسیب دید.
برخی ناظران و تحلیلگران درباره این حمله ابراز عقیده میکنند که احتمالاً جمهوری اسلامی ایران در پشت این حمله قرار داشته و اجرای آن را هدایت کرده است. البته برخی نیز معتقدند این حمله توسط نیروهای سپاه و ایران انجام شده است.
با این حال، ایالات متحده و همکارانش در خلیج فارس بهشدت تلاش میکنند نهتنها موضوع دریافت عوارض تردد از یا به خلیج فارس را ناممکن کنند، بلکه حاکمیت حقوقی و جغرافیایی ایران بر پهنه خلیج فارس و تنگه هرمز را نیز به چالش بکشند.
در واقع اعراب خلیج فارس عمیقاً مایلاند ایران بر تنگه هرمز و خلیج فارس حاکمیت و اقتدار نداشته باشد و اوضاع این آبراه و منطقه دریایی به پیش از وقوع جنگ ۴۰ روزه بازگردد. گفتوگوهایی که در نشست شورای همکاری خلیج فارس با وزیر امور خارجه آمریکا، مارکو روبیو، انجام شد، همراهی و تمایل به همکاری با ایالات متحده را بهخوبی در اظهارات و رأی اعضای این شورا نشان میدهد.
از این منظر، اعرابی که روزی میخواستند پس از شکست دادن ایران و نابودی جمهوری اسلامی، خاک ایران را تصرف و به سرزمین خود ضمیمه کنند، اکنون که به آن هدف نرسیدهاند میکوشند اگر دستاوردی به دست نیاوردهاند و در جنگ نیز آسیبهایی دیدهاند، دستکم منافع دائمی خود در جغرافیای خلیج فارس را از دست ندهند.
اما ایران روشن کرده است که هیچ چیز به گذشته بازنمیگردد و زندگی دکمه بازگشت ندارد. به نظر میرسد ایران برای حفظ، تثبیت و تداوم حاکمیت خود بر خلیج فارس آماده است ریسکهای قابل توجهی را تجربه و تحمل کند و مقاومت زیادی به خرج دهد. در واقع ایران میداند که مهمترین کارت برندهاش در منازعه با ایالات متحده و اسرائیل، همین اعمال حاکمیت بر خلیج فارس است و اگر این کارت را از دست بدهد، دیگر اقدام مهم، تأثیرگذار و تعیینکنندهای در برابر بزرگترین قدرت سیاسی ـ نظامی جهان، یعنی ایالات متحده آمریکا، نخواهد داشت.
روشن است که ایالات متحده و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، دستکم در مواضع رسمی خود، حمله مستقیم به حاکمیت ایران بر این منطقه دریایی انجام نمیدهند و آن را آشکارا به چالش نمیکشند، بلکه از نقطهای آغاز میکنند که در افکار عمومی وجاهت و مقبولیت دارد؛ چنانکه هم کشورهای عربی و هم غرب بر ضرورت تردد امن و پایدار از تنگه هرمز و خلیج فارس تأکید کرده و آن را توصیه میکنند. در این چارچوب، پایداری امنیت به این معناست که هیچ کشوری در هیچ شرایطی، حتی زمانی که امنیت خود آن کشور به خطر میافتد، نباید اقدامی علیه امنیت خلیج فارس انجام دهد یا آن را به چالش بکشد.
این کشورها همچنین میدانند که دریافت عوارض از تردد در خلیج فارس و تنگه هرمز میتواند قیمت تمامشده کالاها در جهان را افزایش دهد و در کنار نفت، منبع درآمدی دائمی و پایدار برای ایران ایجاد کند؛ منبعی که هم از نظر حجم و هم از نظر سهولت ایجاد و استمرار، حتی میتواند از درآمد نفت نیز بهتر باشد. در واقع هم حاکمیت جغرافیایی و نظامی بر خلیج فارس و تنگه هرمز و هم حاکمیت اقتصادی و کسب درآمد از این موقعیت، جایگاه کشورمان را در خاورمیانه و حتی در جهان ارتقا میدهد.
این دو موضوع منافع غرب، بهویژه ایالات متحده و اسرائیل، را بهشدت تهدید میکند و از این جهت نگرانیهای تازه و جدی برای واشنگتن و تلآویو ایجاد میکند.
در این میان، اگرچه عمان برای دریافت عوارض از تنگه هرمز بیتمایل نیست، اما کوچکترین همراهی این کشور با ایران در این زمینه تحمل نمیشود. نهتنها ترامپ، بلکه مارکو روبیو و پیت هگست، وزرای خارجه و دفاع آمریکا، نیز به عمان هشدار دادهاند که هرگونه همکاری با ایران برای مدیریت یا دریافت عوارض از تنگه هرمز با مجازات سختی روبهرو خواهد شد و حتی میتواند عمان را با خطرات جدی مواجه کند؛ موضوعی که بهوضوح از سوی مقامات مسقط جدی گرفته شد و آنان اعلام کردند برنامهای برای حمایت یا همراهی با ایران در این زمینه ندارند.
در مجموع، به نظر میرسد یکی از چالشهای مهم پیشروی ایران در مواجهه با همسایگان و ایالات متحده، موضوع تنگه هرمز و خلیج فارس خواهد بود. اکنون تلآویو و واشنگتن به اهمیت و تأثیرگذاری خلیج فارس و تنگه هرمز بر اقتصاد و تجارت جهانی واقف شدهاند و نمیخواهند این قدرت بهعنوان یک ابزار راهبردی از سوی ایران به کار گرفته شود.
