استراتژی اروپایی کشت فرامرزی امارات و عربستان سعودی؛ «سپر دفاعی در برابر تغییرات اقلیمی»
سرمایهگذاری گسترده امارات و عربستان در زمینها و شرکتهای کشاورزی اروپا؛ استراتژی کشاورزی فرامرزی خلیج فارس برای امنیت غذایی و مقابله با تغییرات اقلیمی.
در میانه سال ۲۰۲۶، خانواده سلطنتی خلیج فارس بیش از ۷۰ میلیون یورو در صندوقهای کشاورزی اتحادیه اروپا سرمایهگذاری کردهاند. آمارها حاکی از آن است که خانواده سلطنتی حاکم بر امارات متحده عربی، سالانه از دهها میلیون دلار یارانه اتحادیه اروپا برای کشت محصولات کشاورزی مورد نیاز کشورهای خلیج فارس بهرهمند میشود.
یک تحقیق جدید فرامرزی که با گاردین به اشتراک گذاشته شده است، نشان میدهد شرکتهای تابعه تحت کنترل آل نهیان، تنها در شش سال بیش از ۷۱ میلیون یورو (۶۱ میلیون پوند) برای زمینهای کشاورزی تحت کنترل خود در رومانی، ایتالیا و اسپانیا دریافت کردهاند.
خانواده آل نهیان با ثروتی بالغ بر ۳۲۰ میلیارد دلار (۲۳۵ میلیارد پوند) که عمدتاً از ذخایر عظیم نفتی امارات به دست آمده است، دومین خانواده ثروتمند جهان محسوب میشوند.
یارانههای تحت سیاست مشترک کشاورزی (CAP)، یکسوم کل بودجه اتحادیه اروپا را تشکیل میدهند و هر ساله حدود ۵۴ میلیارد یورو (۴۶.۶ میلیارد پوند) به کشاورزان و مناطق روستایی در سراسر این بلوک پرداخت میکنند. اما بخش نامعلومی از این مبلغ به دست سرمایهگذاران خارجی، از جمله سرمایهگذارانی که توسط دولتهای استبدادی کنترل میشوند، میرسد.
دیاسماگ، با همکاری الدیاریو و جی۴مدیا، دادههای هزاران نفر از ذینفعان طرح حمایت از مصرفکنندگان (CAP) را بین سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴ بررسی کرد و ۱۱۰ پرداخت یارانه اروپایی را به شبکهای از شرکتها و شرکتهای تابعه تحت کنترل خانواده آل نهیان امارات و یکی از صندوقهای ثروت ملی آن، ADQ، ردیابی کرد.
بزرگترین این پرداختها از طریق شرکت کشاورزی رومانیایی Agricost انجام شد که مالک بزرگترین مزرعه اتحادیه اروپا با مساحت ۵۷ هزار هکتار، پنج برابر پاریس، است.
در حالی که امارات متحده عربی و عربستان سعودی در حال گسترش پایگاه قدرت کشاورزی خود در نقاط مستعد جهان هستند، بسیاری از کشورهای خاورمیانه و آفریقا هیچ سپر دفاعی در برابر تغییرات اقلیمی نداشته، با کمبود مواد غذایی مواجه هستند و حتی بهسرعت در حال اتمام نقدینگی خود هستند.
این یادداشت به ابتکارات این دولتهای عربی در مواجهه با «مسئله غذای ارزان» میپردازد.
آل نهیان قدرتمندترین خاندان سلطنتی در امارات متحده عربی هستند؛ کشوری که از هفت ایالت فدرال تشکیل شده و هر کدام خانواده سلطنتی خود را دارند. در رأس این خاندان، شیخ محمد بن زاید آل نهیان، رهبر ابوظبی و رئیس امارات متحده عربی، قرار دارد.
در طول کمی بیش از ۱۵ سال، خاندان اماراتی خود را بهعنوان یک بازیگر بزرگ کشاورزی در جهان تثبیت کرده و زمینها و شرکتهای کشاورزی-تجاری زیادی را در سراسر آفریقا، آمریکای جنوبی و اروپا به دست آورده است.
امارات متحده عربی اکنون حدود ۹۶۰ هزار هکتار از زمینهای کشاورزی در سراسر جهان را کنترل میکند. این گسترش بخشی از استراتژی گستردهتر امنیت غذایی امارات است که با هدف تأمین منابع برای کشوری انجام میشود که دمای بالا، کمبود آب و خاک شنی، کشت محصولات کشاورزی را به چالشی بزرگ تبدیل کرده است.
امارات متحده عربی در حال حاضر تا ۹۰ درصد از مواد غذایی خود را وارد میکند.
با توجه به کمبود آب در امارات متحده عربی، برونسپاری کشاورزی با هدف ایجاد بازده مالی قوی و در عین حال تقویت تابآوری غذایی در امارات متحده عربی، مقرونبهصرفهترین راه برای ایجاد یک صنعت کشاورزی پایدار است.
شرکت الدهره که بهطور مشترک متعلق به خانواده سلطنتی امارات و یک صندوق ثروت ملی مستقر در امارات است، فعالترین شرکت خلیج فارس است که در کشاورزی اروپا سرمایهگذاری میکند.
این شرکت یکی از بهترین نمونههای ترکیب استراتژی سود و امنیت غذایی است و خود را «شریک رسمی دولت ابوظبی در دستیابی به چشمانداز بلندمدت امنیت غذایی دولت» مینامد.
این شرکت در اسپانیا و صربستان سرمایهگذاری کرده است و در سال ۲۰۱۹ شرکت Agricost، یکی از بزرگترین شرکتهای کشاورزی در رومانی، را در معاملهای به ارزش نیم میلیارد دلار خریداری کرد.
زمینهای کشاورزی در اتحادیه اروپا از مزایای نزدیکی به بازار غنی، بنادر خوب و یارانههای تأمینشده توسط مالیاتدهندگان برخوردار است.
Agricost بزرگترین دریافتکننده بودجه اتحادیه اروپا از طریق سیاست مشترک کشاورزی در رومانی است و سالانه حدود ۱۲ میلیون یورو درآمد دارد.
شرکت الدهره، رومانی را به دلیل زمینهای حاصلخیز و عملیات کشاورزی در مقیاس بزرگ انتخاب کرده که حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد از محصولات برای بازار محلی و بقیه برای صادرات خواهد بود.
وامهایی از مؤسسات مالی اروپایی نیز برای شرکتهای خلیج فارس که در اروپا و آفریقا سرمایهگذاری میکنند، در دسترس است.
در سال ۲۰۲۱، الدهره صربستان وام ۳۴ میلیون دلاری از بانک اروپایی بازسازی و توسعه (EBRD) برای تأمین مالی سرمایهگذاری در کشاورزی، یک کارخانه یونجه، یک کارخانه خوراک دام و مزارع لبنی دریافت کرد.
EBRD همچنین پنج میلیون یورو برای توسعه تولید روغن زیتون الدهره در مراکش تأمین مالی کرده است.
در همین حال، شرکت سرمایهگذاری کشاورزی و دامداری عربستان سعودی (سالیک) مالک گروه کانتیننتال اوکراین است که در غرب این کشور فعالیت میکند و در تولید محصولات کشاورزی، بذر و سیبزمینی و ذخیرهسازی غلات تخصص دارد.
گروه کانتیننتال به حدود ۲۰۰ هزار هکتار زمین دسترسی دارد که آن را به ششمین زمین بزرگ اوکراین تبدیل میکند.
سالیک متعلق به یک صندوق ثروت ملی عربستان سعودی است که وظیفه آن تضمین امنیت غذایی برای این کشور حاشیه خلیج فارس است.
بنابراین، دو شرکت استراتژیک تحت حمایت دولت در خلیج فارس، کنترل برخی از بزرگترین پهنههای زمینهای زراعی در منطقه خاک سیاه اروپا، یعنی خاک حاصلخیز و غنی از هوموس که از جنوب رومانی، از طریق مولداوی و اوکراین، به روسیه میرسد، را در اختیار دارند.
تحقیقات نشان داد که در اتحادیه اروپا، گسترش هژمونی اماراتیها از طریق سه شرکت اصلی در اسپانیا، ایتالیا و رومانی هدایت شده است.
شرکت کشاورزی اگریکاست، مزرعه وسیع رومانی، در سال ۲۰۱۸ توسط آل نهیان با قیمت تخمینی ۲۳۰ میلیون یورو (۱۹۸ میلیون پوند) از طریق الدهره، گروه کشاورزی اماراتی، خریداری شد.
الدهره توسط شیخ حمدان بن زاید آل نهیان، برادر رئیسجمهور، تأسیس شده بود، قبل از اینکه صندوق ثروت ملی ابوظبی، ADQ، ۵۰ درصد از این شرکت را در سال ۲۰۲۰ خریداری کند.
هیچ اطلاعاتی در مورد ساختار مالکیت فعلی الدهرا در دسترس عموم نیست، اما DeSmog متوجه شده است که این شرکت همچنان با افرادی در هیئتمدیره، به ریاست شیخ حمدان بن زاید و پسرش، شیخ زاید بن حمدان آل نهیان که با دختر رئیسجمهور امارات متحده عربی ازدواج کرده است، مرتبط است.
از سال ۲۰۱۲، الدهره چندین شرکت کشاورزی در اسپانیا را نیز خریداری کرده است که مسئولیت بیش از ۸۰۰۰ هکتار زمین را بر عهده دارند.
طبق یافتههای DeSmog، این شرکتها در مجموع بین سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ بیش از ۵ میلیون یورو (۴.۳ میلیون پوند) یارانه CAP دریافت کردهاند.
مزارع اسپانیایی و رومانیایی امارات متحده عربی، یونجه و سایر محصولات کشاورزی را برای خوراک دام کشت میکنند و اکثر محصولات برای صادرات، از جمله به کشورهای خلیج فارس، طراحی شدهاند.
الدهره قرارداد بلندمدتی با دولت امارات متحده عربی برای تأمین خوراک دام این کشور دارد که بخشی از آن برای بخش لبنیات بهسرعت در حال رشد آن استفاده میشود.
در سال ۲۰۲۲، صندوق ثروت ملی ADQ همچنین Unifrutti، یک تولیدکننده میوه، را با ارزش تخمینی ۸۳۰ میلیون دلار (۶۱۰ میلیون پوند) خریداری کرد.
مزارع ایتالیایی Unifrutti در سه سال پس از فروش، حداقل ۱۸۶ هزار یورو یارانه CAP دریافت کردند.
کنترل آل نهیان بر مزارع اروپایی
مزارع یارانهای تنها یکی از بخشهای توسعه کشاورزی الدهره و ADQ در اروپا را تشکیل میدهند؛ توسعهای که شامل آسیابهای غلات در یونان و بلغارستان و همچنین مزارع عظیم لبنیات در صربستان میشود.
کارشناسان میگویند، با وجود اینکه ADQ از نظر فنی دولتی است، اما بهشدت توسط خانواده سلطنتی حاکم بر امارات متحده عربی کنترل میشود و هیچ مرز مشخصی بین خزانه دولت و خزانه خانواده وجود ندارد.
این یک رژیم بسیار اقتدارگرا و متمرکز است و تفاوت بین بودجههای دولتی و بودجههای خانواده کاملاً مبهم است.
امارات متحده عربی برخی از بزرگترین داراییهای دولتی جهان را در اختیار دارد. تا سال ۲۰۲۵، هفت صندوق ثروت آن تقریباً ۲.۵ تریلیون دلار (۱.۸۴ تریلیون پوند) دارایی دارند.
این داراییها عمدتاً توسط بستگان نزدیک رئیسجمهور اداره میشوند.
بین سالهای ۲۰۲۳ تا ژانویه ۲۰۲۶، ریاست ADQ بر عهده شیخ طحنون بن زاید آل نهیان، برادر رئیسجمهور و مشاور امنیت ملی کشور، بود.
طحنون به دلیل اتهاماتی مبنی بر سازماندهی جنگ سایبری علیه مخالفان و افراد و مؤسسات در خارج از کشور، از جمله در بریتانیا، بهعنوان «شیخ جاسوس» شناخته میشود. طحنون هرگز علناً به این ادعاها پاسخ نداده است.
از ژانویه، ADQ به بخشی از جدیدترین صندوق ثروت ملی ابوظبی، L'imad Holding، تبدیل شده است که ریاست آن را ولیعهد، شیخ خالد بن محمد بن زاید آل نهیان، پسر ارشد رئیسجمهور و جانشین احتمالی او، بر عهده دارد.
کارشناسان میگویند این نوع سرمایهگذاریهای خارجی در مقیاس بزرگ، به تغییرات عمدهای در چشمانداز کشاورزی اتحادیه اروپا منجر شده است.
آمار رسمی نشان میدهد که اتحادیه اروپا بین سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۳، ۵.۶ میلیون مزرعه را از دست داده است که اکثریت قریببهاتفاق آنها مزارع کوچک بودهاند و بسیاری از آنها توسط تولیدکنندگان بزرگتر خریداری شدهاند.
رومانی بیشترین کاهش را در بین تمام کشورهای عضو داشته است.
در اسپانیا، کشاورزانی که یونجه خود را برای فرآوری به شرکت الدهره میفروشند، گفتند که کنترل این شرکت بر منطقه، خطرات بزرگی را برای درآمد آنها ایجاد میکند.
مدیران الدهره در اروپا تا اعماق روستاها قدرت زیادی دارند؛ همه در نهایت مجبور میشوند از کانال الدهره عبور کنند. آنها قیمت را تعیین میکنند و این یک انحصار است.
این نوع سرمایهگذاریهای خارجی در مقیاس بزرگ در زمین میتواند چالشهای بزرگی را برای کشورهایی مانند رومانی ایجاد کند.
تصرف زنجیره تأمین
امارات متحده عربی و عربستان سعودی اکنون در حال تبدیل شدن به کشورهایی هستند که کنترل کامل زنجیره تأمین مواد غذایی، از محصولات کشاورزی گرفته تا فرآوری، صادرات محصول نهایی و فروش آن را در اختیار دارند.
۵۰ درصد از سهام شرکت الدهره متعلق به صندوق سرمایهگذاری دولتی ADQ مستقر در امارات متحده عربی است؛ یک شرکت هلدینگ که اخیراً ۴۵ درصد از سهام شرکت لویی دریفوس، یک غول تجاری ثبتشده در هلند، را خریداری کرده است.
لویی دریفوس، که متعلق به خانواده فرانسوی همنام خود است، در کنار شرکتهای آمریکایی کارگیل، بانج و آرچر دنیلز میدلند، یکی از چهار شرکت ABCD، از قدرتمندترین معاملهگران کشاورزی است.
با این حال، تسلط ABCDها اخیراً توسط شرکتهای آسیایی مانند کافکو چین به چالش کشیده شده است.
در سال ۲۰۲۴، سالیک یکسوم شرکت اولام اگری مستقر در سنگاپور را به قیمت بیش از یک میلیارد دلار خریداری کرد.
اولام اگری که اصالتاً اهل نیجریه است، اکنون یکی از ۱۰ تاجر برتر کشاورزی جهان است که در زمینه غلات، دانههای روغنی، برنج و خوراک دام تخصص دارد.
ADQ همچنین اولین گامهای خود را برای خرید یک تولیدکننده مواد غذایی اروپایی برداشت.
در مارس ۲۰۲۲، این شرکت هلدینگ اعلام کرد که با دو هدف امنیت غذایی و سود، سهام اکثریت شرکت تولیدکننده میوه مستقر در ایتالیا، Unifrutti، را خریداری خواهد کرد.
اما امارات متحده عربی و عربستان سعودی مواد غذایی را فقط برای مصرف وارد نمیکنند. آنها از این مواد بهعنوان موادی برای توسعه فرآوری مواد غذایی در کشورهای خود استفاده میکنند.
بهگونهای که «امارات متحده عربی سالانه حدود ۷ میلیارد یورو مواد غذایی صادر میکند. این کشور کالاهای خام مانند چغندر قند را وارد، فرآوری و صادر میکند. بنابراین در سیستم غذایی نقش واسطهای دارد.»
عربستان سعودی نیز وضعیت مشابهی دارد، اگرچه هنوز به اندازه امارات قوی نیست.
سرمایهگذاری در امنیت غذایی
سیاست کشورهای حوزه خلیج فارس مبنی بر مالکیت کسبوکارها در سراسر زنجیره تأمین به این معنی است که آنها از سه تهدید خارجی، یعنی «تغییرات اقلیمی، جنگ و نوسانات قیمت»، محافظت میشوند.
فرض کنید خشکسالی یا موج گرمای شدیدی در رومانی رخ دهد و محصولات کشاورزی امارات در مزرعهاش از بین برود؛ آنگاه میتواند برای واردات نیازهایش به مکان دیگری که ممکن است شرایط آبوهوایی مشابهی نداشته باشد، مراجعه کند.
به عبارت دیگر، جنبههای متعددی برای ایجاد یک سیستم مؤثر پایداری کشاورزی وجود دارد و این امر با فرآیند تنوعبخشی آغاز میشود.
الدهره در زمینهای کشاورزی در نیمکره شمالی و جنوبی سرمایهگذاری کرده است. این کار برای اطمینان از آن است که بتواند در تمام طول سال محصولات کشاورزی را کشت کرده و از هرگونه کمبود ناشی از تغییرات آبوهوایی سالبهسال جلوگیری کند.
وقتی کشورهای حوزه خلیج فارس سهام زیادی در شرکتهای تجاری مانند لوئیس دریفوس از ADQ و اولام اگری از Salic دارند، این امر شرکتها را از نوسانات بازار، مانند افزایش شدید قیمت گندم در اسفندماه ۲۰۲۲ پس از حمله روسیه به اوکراین، مصون نگه میدارد.
بنابراین، مسئله فقط داشتن ذخایر نیست؛ بلکه برنامهریزی از قبل و پسانداز پول برای هر زمان که تورم باعث افزایش قیمت مواد غذایی شود نیز مهم است.
همچنین لازم به ذکر است که قیمت کالاهای غذایی بر اساس حدس و گمانهای ژئوپلیتیکی است، نه بر اساس عرضه و تقاضا. بنابراین، فضای سیاسی اغلب منجر به نوسانات قیمت میشود؛ به این معنی که برنامهریزی بلندمدت برای کشاورزی پایدار و قیمتگذاری، ابزاری ضروری برای تضمین امنیت غذایی مداوم است.
بنابراین، خرید یک شرکت واسطهگری توسط ADQ به این معنی است که اعراب در صورت بروز بحران، هم تا حدودی کنترل دارند که مواد غذایی به کجا هدایت شود و هم از این طریق سود میبرند.
در برنامههای آتی، شرکتهای خلیج فارس در حال تصاحب منابع کشاورزی استراتژیک در سراسر جهان هستند و میتوانند از موقعیت تضمین تأمین مواد غذایی خود به کنترل تأمین مواد غذایی سایر کشورها روی آورند.
نویسنده: دکتر حسین شیرزاد، تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی
