بارش‌های پاییزی؛ فرصتی برای نجات آبخوان‌های ایران یا تهدیدی برای سیلاب؟
با نزدیک شدن به فصل بارش، کارشناسان نسبت به احتمال افزایش بارندگی‌های پاییزی و همزمان ضرورت مدیریت روان‌آب‌ها هشدار داده‌اند
با نزدیک شدن به فصل بارش، کارشناسان نسبت به احتمال افزایش بارندگی‌های پاییزی و همزمان ضرورت مدیریت روان‌آب‌ها هشدار داده‌اند؛ بارش‌هایی که اگر درست مدیریت شوند می‌توانند بخشی از آبخوان‌های کشور را تغذیه کنند، اما در صورت آماده نبودن مسیل‌ها و سازه‌های آبخیزداری، خطر سیلاب و خسارت به اراضی کشاورزی افزایش می‌یابد.
به گزارش رسانه تخصصی کشاورزی، چشم‌انداز بارش‌های پاییزی امسال بار دیگر موضوع مدیریت منابع آب و به‌ویژه تغذیه آبخوان‌ها را به یکی از مسائل مهم کشور تبدیل کرده است. کارشناسان معتقدند افزایش بارش به‌تنهایی به معنای پایان بحران آب نیست و بخش مهمی از این بارش‌ها باید پیش از تبدیل شدن به روان‌آب و سیلاب، مدیریت و به سمت نفوذ در خاک هدایت شود.
بارش بیشتر، لزوماً به معنای پایان خشکسالی نیست
بر اساس برخی پیش‌بینی‌های اقلیمی، احتمال بارش‌های نرمال تا بیش از نرمال در بخش‌هایی از کشور طی پاییز و زمستان وجود دارد. با این حال، کارشناسان تأکید کرده‌اند که حتی افزایش بارش نیز به‌تنهایی نمی‌تواند کسری چندساله منابع آب زیرزمینی را جبران کند.
در واقع، خشکسالی تنها با میزان بارندگی یک فصل سنجیده نمی‌شود؛ افزایش دما، تبخیر، برداشت از چاه‌ها و کاهش تغذیه طبیعی سفره‌های زیرزمینی نیز در وضعیت آب کشور نقش دارند.
از همین رو، بارش‌های پیش‌رو باید به‌عنوان یک فرصت برای تقویت ذخایر آبی مورد استفاده قرار گیرد، نه دلیلی برای کاهش برنامه‌های مدیریت مصرف آب.
آبخوان‌ها؛ مخزن پنهان کشاورزی ایران
آبخوان‌ها یکی از مهم‌ترین منابع تأمین آب کشاورزی کشور هستند و افت سطح آب زیرزمینی در بسیاری از دشت‌ها، مستقیماً ظرفیت تولید کشاورزی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
وقتی بارندگی شدید در مدت کوتاهی اتفاق می‌افتد، اگر مسیرهای طبیعی و مصنوعی برای نفوذ آب فراهم نباشد، بخش زیادی از آب به روان‌آب تبدیل شده و از منطقه خارج می‌شود.
به همین دلیل، آبخیزداری، پخش سیلاب و تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها می‌توانند نقش مهمی در تبدیل بارش‌های کوتاه‌مدت به ذخیره بلندمدت داشته باشند.
خطر دیگر: بارش شدید و سیلاب
افزایش بارش الزاماً خبر خوبی برای همه مناطق نیست. بارندگی‌های رگباری و شدید می‌توانند در مدت کوتاه حجم زیادی روان‌آب ایجاد کنند و در صورت آماده نبودن مسیل‌ها، رودخانه‌ها و سازه‌های کنترل سیلاب، خسارت به مناطق شهری، روستایی و اراضی کشاورزی وارد شود.
یک کارشناس پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری نیز با اشاره به احتمال افزایش بارش‌های پاییزی تحت تأثیر ال‌نینو گفته است که بخشی از این بارش‌ها ممکن است به شکل رگباری و سیلابی رخ دهد و مدیریت روان‌آب می‌تواند هم خسارت را کاهش دهد و هم به نفوذ آب و تقویت منابع زیرزمینی کمک کند.
فرصت طلایی برای کشاورزی
برای بخش کشاورزی، مدیریت بارش‌های پاییزی تنها مسئله تأمین آب نیست. نفوذ بیشتر آب در خاک می‌تواند رطوبت مورد نیاز کشت‌های دیم و بخشی از نیاز آبی اراضی را تأمین کند و فشار بر منابع زیرزمینی را کاهش دهد.
در عین حال، بارش‌های سنگین می‌توانند مشکلاتی مانند فرسایش خاک، آب‌شستگی زمین‌های کشاورزی، آسیب به راه‌های دسترسی و افزایش بیماری‌های قارچی در برخی محصولات ایجاد کنند.
بنابراین، زمان و شدت بارش به اندازه میزان بارندگی اهمیت دارد.
ایران باید آب باران را از «روان‌آب» به «ذخیره» تبدیل کند
یکی از مهم‌ترین چالش‌های مدیریت منابع آب ایران این است که میان وقوع بارندگی و ذخیره‌سازی آب، هنوز فاصله قابل توجهی وجود دارد.
اگر بارش تنها به افزایش دبی رودخانه‌ها و روان‌آب‌های سطحی منجر شود، بخش مهمی از این آب از دسترس خارج خواهد شد. اما توسعه عملیات آبخیزداری، احیای آبراهه‌های طبیعی، اجرای طرح‌های تغذیه آبخوان و جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی می‌تواند سهم بیشتری از بارش را به ذخیره زیرزمینی تبدیل کند.
بر همین اساس، بارش‌های پاییزی پیش‌رو را می‌توان یک آزمون جدی برای مدیریت منابع آب کشور دانست؛ آزمونی که نتیجه آن فقط به میزان بارندگی وابسته نیست، بلکه به آمادگی زیرساخت‌ها و نحوه مدیریت روان‌آب‌ها نیز بستگی دارد.
در شرایطی که کشاورزی ایران با کسری منابع آب زیرزمینی مواجه است، هر مترمکعب آبی که از بارش‌های فصلی وارد سفره‌های زیرزمینی شود، می‌تواند ارزش بسیار بیشتری از آبی داشته باشد که بدون مدیریت از طریق روان‌آب و سیلاب از دست می‌رود.
