روسیه؛ برنده اختلاف دو سوی اقیانوس اطلس

اوکراینی‌ها می‌گویند اگر روسیه انرژی، نفت و گازوئیل دارد که همه جهان به آن نیاز دارند، ما نیز غلات، گندم و جو داریم که جهانیان به آن‌ها نیازمندند. اما دونالد ترامپ فعلاً میان گازوئیل و غلات، گازوئیل را برگزیده است.

او در پاسخ به انتقاد ولودیمیر زلنسکی که خرید گازوئیل روسیه توسط آمریکا را اقدامی ضعیف توصیف کرده، گفته است که شهروندان آمریکایی در حال حاضر به نفت روسیه نیاز دارند و او باید آنچه را که به نفع آمریکا و آمریکایی‌هاست، انجام دهد. این استدلال ترامپ البته با انتقاد اروپایی‌ها مواجه شده و آن‌ها ادعای ترامپ مبنی بر اینکه اوکراین و زلنسکی عامل گرانی قیمت انرژی و گازوئیل در دنیا بوده‌اند را مضحک خوانده‌اند.

در روزهای اخیر، ترامپ دست نیاز به سوی روسیه دراز کرده و از پوتین خواسته است تا مجوز صادرات گازوئیل به ایالات‌متحده را صادر کند. رئیس‌جمهور آمریکا برای امکان‌پذیر کردن واردات نفت و گازوئیل از روسیه، مجبور شد برخی تحریم‌های وضع‌شده علیه مسکو را که همین هفته‌های گذشته تصویب و اعمال کرده بود، لغو کند. این مسئله نشان می‌دهد که ترامپ از نظر تأمین گازوئیل و سوخت، به‌ویژه برای حمل‌ونقل بار و مسافر بین‌شهری، کشاورزی و نیروگاه‌های حرارتی، در شرایط دشواری قرار دارد و ناچار شده است از پوتین یاری بخواهد؛ اقدامی که برای راضی کردن وی به این همکاری، مستلزم بیان انتقادهایی علیه زلنسکی نیز بوده است.

در گذشته، هرگاه ترامپ و به‌طور کلی کاخ سفید موضع مثبتی نسبت به همکاری با مسکو نشان می‌دادند، بسیاری از تحلیلگران این لبخند به شرق را نشانه‌ای از تمایل برای جداسازی روسیه از ایران تلقی می‌کردند. آن‌ها بر این باور بودند که واشنگتن قصد دارد بر سر ایران و اوکراین با روسیه معامله کند و در ازای دادن امتیاز به مسکو، مانع از حمایت روسیه و چین از تهران شود. اگرچه مشخص نیست این ارزیابی‌ها تا چه حد دقیق بوده، اما آنچه مسلم است این است که چه بعد از پایان «جنگ ۱۲ روزه» و چه در شرایط کنونی، میزان همکاری‌های اقتصادی و غیراقتصادی تهران و مسکو افزایش چشم‌گیری داشته است.

اگر آن تحلیل درست بود، این معامله تاکنون اجرایی شده و واشنگتن از آن منتفع می‌شد؛ اما نه‌تنها پیش از وقوع جنگ، بلکه در همین شرایط «صلح مسلح» و آتش‌بس شکننده، همکاری‌های گسترده ایران و روسیه هم در سطح و هم در عمق، گسترش یافته است؛ به‌نحوی‌که حجم همکاری‌های دوجانبه در ماه‌های اخیر تقریباً دو برابر شده و دیدارهای پزشکیان و پوتین نیز گرم‌تر و مؤثرتر از همیشه بوده است.

با این حال، اکنون کسی نمی‌گوید که هدف همکاری‌های ترامپ با روسیه، کاهش یا قطع روابط این کشور با ایران است؛ چرا که نیاز ایالات‌متحده به گازوئیل روسیه چنان مشهود و آشکار است که کسی به دنبال دلیل دیگری نمی‌گردد. قیمت گازوئیل به‌ویژه برای کشاورزان آمریکایی چنان افزایش یافته که آن‌ها از روشن کردن ماشین‌آلات کشاورزی، از جمله تراکتور، خودداری می‌کنند و به همین دلیل، فصل زراعی هنوز در برخی ایالات آمریکا آغاز نشده است. این تعویق زمان کشت برای مزرعه‌داران در ایالت‌هایی نظیر تگزاس، اورگان و فلوریدا غیرقابل‌تحمل بوده و ترامپ نگران است که حمایت کشاورزان و شهروندان این ایالات را از دست بدهد. از این‌رو، او نه‌تنها تحریم‌های روسیه برای صادرات انرژی را لغو کرده، بلکه به زلنسکی فشار آورده تا از حمله به تأسیسات و پالایشگاه‌های نفت روسیه پرهیز کند.

این اقدامات در حالی صورت می‌گیرد که ترامپ هفته گذشته از اتحادیه اروپا نیز درخواست کرد تا بخشی از ذخایر راهبردی نفت خود را روانه بازار کند تا از افزایش بیشتر قیمت‌ها جلوگیری شود. رهبران اروپایی نیز موافقت کردند ۱۰۰ میلیون بشکه از ذخایر خود را وارد بازار کنند. حالا با درخواست جدید ترامپ از روسیه و وادار کردن اوکراین به توقف حملات به تأسیسات نفتی روسیه، به نظر می‌رسد اوضاع بازارهای جهانی نفت نه تنها هنوز به ثبات دلخواه آمریکایی‌ها نرسیده، بلکه در آستانه انتخابات سنا و کنگره، همچنان عامل بی‌ثباتی اقتصادی و نگرانی شهروندان آمریکاست. بر این پایه، اگرچه ترامپ پیش‌تر گفته بود که انتخابات پیش‌رو برایش اهمیت چندانی ندارد، اما اکنون رفتارها و راهبردهایی که برمی‌گزیند، همگی در راستای جلب محبوبیت خود و افزایش احتمال پیروزی جمهوری‌خواهان در رقابت‌های انتخاباتی آبان‌ماه است.

در عین حال، ترامپ از اینکه بتواند به جنگ اوکراین و روسیه پایان دهد و این منازعه خونین و بحران‌زا را به نام خود ثبت کند، ناامید شده است. رئیس‌جمهور آمریکا با وجود آنکه می‌داند نه شهروندان اوکراینی، نه مقامات اوکراین و نه اروپایی‌ها با واگذاری خاک اوکراین به روسیه موافق نیستند، می‌خواهد هر امتیازی که پوتین مطالبه می‌کند را به او بدهد تا به پایان منازعه دست یابد. اما اوکراین با این درخواست مخالف است و آن را پاداشی برای اشغالگری روسیه می‌داند. اروپا نیز این سؤال را مطرح می‌کند که اگر در این نقطه با خواسته‌های پوتین موافقت شود، چه تضمینی وجود دارد که مسکو در آینده‌ای نزدیک یا دور، دوباره به بخش دیگری از خاک اروپا حمله نکند؟ جالب اینکه اوکراین برای هدف قرار دادن نقاط حساس روسیه به ماهواره‌های جاسوسی و اطلاعاتی ایالات‌متحده نیاز دارد و اروپا حتی در این زمینه نیز نمی‌تواند نیاز اوکراینی‌ها را برآورده کند. با این اوصاف، اگر در جنگ حاضر واشنگتن نخواهد با اروپا و اوکراین همکاری کند، شرایط برای کی‌یف بسیار سخت خواهد شد. از همین‌روست که پس از اظهارات تند ترامپ مبنی بر لزوم برکناری و تغییر زلنسکی، هیچ‌یک از رهبران اروپایی موضع شفافی علیه معاملات گازوئیلی آمریکا با روسیه نگرفتند و ترجیح دادند که رسانه‌های اروپایی به جای مقامات رسمی، واکنش نشان دهند.

البته اروپا هنوز تحریم‌های روسیه را لغو نکرده است. مقامات اتحادیه اروپا معتقدند که تحریم‌های مسکو تنها با خروج روسیه از خاک اوکراین و پایان جنگ علیه کی‌یف لغو می‌شود. این بدان معناست که بازگشت روسیه به بازارهای جهانی و عادی‌سازی روابط این کشور با اقتصاد جهانی باید به بعد از جنگ موکول شود؛ اما ترامپ از باورها و تمایلات اروپا پیروی نمی‌کند و بر اساس منافعی که خود به آن باور دارد، عمل می‌کند. این شکاف بزرگی است که هم‌اکنون میان اروپا و آمریکا وجود دارد و تا زمانی که جنگ روسیه و اوکراین پایان نیابد، بعید است بتوان آن را ترمیم کرد.

در عین حال، روسیه نیز به ایجاد بلوک قدرت در مقابل اروپا و آمریکا می‌اندیشد. مسکو بر این باور است که حالا که آمریکا نتوانسته حکومت ایران را تغییر دهد و در برابر اعمال قدرت ایران در تنگه هرمز و خلیج‌فارس ناتوان بوده، تشکیل بلوک قدرتی متشکل از روسیه، چین، ایران و برخی کشورهای همسو در شانگهای یا بریکس می‌تواند قدرت چانه‌زنی بیشتری به مسکو و متحدانش بدهد. از همین‌روست که احتمالاً روابط تهران و مسکو دست‌کم در چشم‌انداز قابل‌پیش‌بینی، به سردی نخواهد گرایید.