طراحی و استقرار نظام اقتصاد چرخشی و مدیریت پایدارپسماند کشاورزی: کاهش آلودگی و تبدیل ضایعات به منابع و خلق ارزش افزوده

بیست و هشتمین مقاله از مجموعه تحول مدیریت در وزارت جهاد کشاورزی، به یکی از حیاتی‌ترین و در عین حال مغفول‌ترین عرصه‌های مدیریت پایدار کشاورزی یعنی اقتصاد چرخشی و مدیریت پسماند کشاورزی می‌پردازد. بخش کشاورزی ایران سالانه میلیون‌ها تن پسماند و ضایعات تولید می‌کند که بخش عمده آن بدون فرآوری، رهاسازی یا سوزانده می‌شود و به آلودگی خاک، آب و هوا و انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌انجامد.

در حالی‌که اقتصاد خطی حاکم بر بخش کشاورزی، این پسماندها را به‌عنوان «دورریز» تلقی می‌کند، رویکرد اقتصاد چرخشی (Circular Economy) آنها را به‌عنوان منابع ارزشمند می‌نگرد که می‌توانند به چرخه تولید بازگردند و ارزش افزوده ایجاد کنند. استقرار اقتصاد چرخشی در کشاورزی می‌تواند به کاهش آلودگی، افزایش بهره‌وری منابع، ایجاد اشتغال سبز و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای منجر شود. همچنین، مدیریت پسماند کشاورزی از طریق کمپوست‌سازی، تولید بیوگاز و بازیافت مواد مغذی می‌تواند تا ۵۰ درصد از حجم پسماند دفنی را کاهش دهد و به کودهای آلی باکیفیت تبدیل کند. همچنین، تجربه موفق اتحادیه اروپا در چارچوب برنامه اقدام اقتصاد چرخشی (Circular Economy Action Plan) نشان می‌دهد که سیاست‌های حمایتی، مشوق‌های مالی و استانداردهای مشخص، نقش کلیدی در توسعه اقتصاد چرخشی دارند. این مقاله با بهره‌گیری از چارچوب نظری اقتصاد چرخشی و مدیریت پایدار پسماند و با استناد به تجارب موفق بین‌المللی و مطالعات علمی معتبر، ابتدا به آسیب‌شناسی وضع موجود مدیریت پسماند کشاورزی در ایران می‌پردازد و سپس یک نظام اقتصاد چرخشی کشاورزی (Agricultural Circular Economy System - ACES) را در پنج مؤلفه اصلی طراحی می‌کند: چارچوب سیاستی و قانونی، زیرساخت‌ها و فناوری‌های فرآوری، مدل‌های کسب‌وکار چرخشی، نظام پایش و استانداردسازی، و مشارکت و توان‌مندسازی ذی‌نفعان. استقرار این نظام، وزارت جهاد کشاورزی را قادر می‌سازد تا با گذار از «مدیریت پسماند» به «مدیریت منابع»، گامی بلند در مسیر کشاورزی پایدار، اقتصاد سبز و امنیت غذایی بردارد.

 

واژگان کلیدی: اقتصاد چرخشی، مدیریت پسماند کشاورزی، ضایعات کشاورزی، کمپوست‌سازی، بیوگاز، ارزش افزوده، کشاورزی پایدار، اقتصاد سبز، وزارت جهاد کشاورزی، نظام ACES.

 

مقدمه

در بیست و هفت مقاله پیشین این مجموعه، از چالش‌های ساختاری مدیریت منابع انسانی تا نظام پایش و ارزش‌یابی راهبردی ترسیم شد. اکنون یکی از حیاتی‌ترین عرصه‌های توسعه پایدار یعنی اقتصاد چرخشی و مدیریت پسماند کشاورزی مورد بررسی قرار می‌گیردکه تاکنون کمتر به آن پرداخته شده است. بخش کشاورزی ایران سالانه میلیون‌ها تن پسماند و ضایعات تولید می‌کند که بخش عمده آن بدون فرآوری رهاسازی یا سوزانده می‌شود و به آلودگی خاک، آب و هوا و انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌انجامد. این در حالی‌است که این پسماندها، در صورت مدیریت صحیح، می‌توانند به منابع ارزشمند تبدیل شوند و به چرخه تولید بازگردند.

اقتصاد خطی (Linear Economy) حاکم بر بخش کشاورزی، بر الگوی «برداشت-مصرف-دورریز» (Take-Make-Dispose) استوار است. در این الگو، منابع طبیعی استخراج می‌شوند، به محصول تبدیل می‌گردند و پس از مصرف، به‌عنوان پسماند دور ریخته می‌شوند. این رویکرد، نه تنها به اتلاف منابع و تخریب محیط زیست منجر می‌شود، بلکه هزینه‌های پنهان قابل‌توجهی نیز بر جامعه تحمیل می‌کند . در مقابل، اقتصاد چرخشی (Circular Economy) بر الگوی «کاهش-استفاده مجدد-بازیافت-بازیابی» (Reduce-Reuse-Recycle-Recover) استوار است و هدف آن، بستن چرخه‌های مواد و انرژی به‌گونه‌ای که پسماند به حداقل برسد و منابع به‌طور پایدار استفاده شوند.

پژوهش‌های معتبر بین‌المللی نشان می‌دهد که استقرار اقتصاد چرخشی در کشاورزی می‌تواند به کاهش آلودگی، افزایش بهره‌وری منابع، ایجاد اشتغال سبز و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای منجر شود. نتایج پژوهش‌ معتبر بین‌المللی منتشرشده توسط Geissdoerfer و همکاران (2017)، نشان می‌دهد که مدیریت پایدار پسماند کشاورزی از طریق کمپوست‌سازی، تولید بیوگاز و بازیافت مواد مغذی می‌تواند به کاهش ۳۰ تا ۵۰ درصدی انتشار گازهای گلخانه‌ای و افزایش حاصل‌خیزی خاک منجر شود. همچنین، نتایج پژوهش‌ معتبر بین‌المللی منتشرشده توسط Kirchherr و همکاران (2017)، نشان می‌دهد که بازیافت مواد مغذی از پسماندهای کشاورزی می‌تواند به کاهش وابستگی به کودهای شیمیایی، کاهش آلودگی آب‌های زیرزمینی و بهبود سلامت خاک کمک کند.

تجربه موفق اتحادیه اروپا در چارچوب برنامه اقدام اقتصاد چرخشی (Circular Economy Action Plan) (2021) نشان می‌دهد که سیاست‌های حمایتی، مشوق‌های مالی و استانداردهای مشخص، نقش کلیدی در توسعه اقتصاد چرخشی دارند. این برنامه، اهداف مشخصی برای کاهش پسماند، افزایش بازیافت و ترویج طراحی پایدار تعیین کرده است و از طریق صندوق‌های مالی، مشوق‌های مالیاتی و کمپین‌های آگاهی‌بخشی، به اجرای این اهداف کمک می‌کند.

پرسش اصلی این مقاله آن است که: «وزارت جهاد کشاورزی چگونه می‌تواند با طراحی و استقرار یک نظام اقتصاد چرخشی کشاورزی (ACES)، ضمن مدیریت پایدار پسماند و کاهش آلودگی، به خلق ارزش افزوده، ایجاد اشتغال سبز و ارتقای پایداری کشاورزی دست یابد؟» پاسخ به این پرسش، نیازمند آسیب‌شناسی عمیق وضع موجود و ارائه یک چارچوب عملیاتی مبتنی بر تجارب موفق بین‌المللی و مطالعات علمی معتبر است.

 

مبانی نظری و مفاهیم کلیدی

1. اقتصاد چرخشی  (Circular Economy)

اقتصاد چرخشی یک نظام اقتصادی است که هدف آن حذف پسماند و استفاده مداوم از منابع از طریق طراحی هوشمند، نگهداری، تعمیر، استفاده مجدد، بازسازی و بازیافت است. برخلاف اقتصاد خطی که بر «برداشت-مصرف-دورریز» استوار است، اقتصاد چرخشی بر «کاهش-استفاده مجدد-بازیافت-بازیابی» تأکید دارد و هدف آن بستن چرخه‌های مواد و انرژی است.

اصول سه‌گانه اقتصاد چرخشی:

اصل	توضیح	کاربرد در کشاورزی
کاهش (Reduce)	کاهش مصرف منابع و تولید پسماند از همان ابتدا	استفاده از نهاده‌های کارآمدتر، کاهش ضایعات برداشت
استفاده مجدد (Reuse)	استفاده مجدد از محصولات و مواد	استفاده مجدد از ظروف، تجهیزات و آب
بازیافت (Recycle)	تبدیل پسماند به مواد یا محصولات جدید	کمپوست‌سازی، تولید بیوگاز، بازیافت مواد مغذی

2. مدیریت پایدار پسماند کشاورزی  (Sustainable Agricultural Waste Management)

مدیریت پایدار پسماند کشاورزی به مجموعه‌ای از روش‌ها، فناوری‌ها و سیاست‌ها اطلاق می‌شود که با هدف کاهش تولید پسماند، بازیافت مواد و انرژی، و کاهش اثرات زیست‌محیطی طراحی شده‌اند. این رویکرد، پسماند را نه به‌عنوان «دورریز»، بلکه به‌عنوان «منبع» می‌نگرد.

 

انواع پسماند کشاورزی:

نوع پسماند	مثال	روش‌های فرآوری
پسماند گیاهی	کاه و کلش، برگ، ساقه، پوست	کمپوست‌سازی، خوراک دام، تولید بیوگاز
پسماند دامی	فضولات دام و طیور	بیوگاز، کمپوست، کود آلی
پسماند فرآوری	ضایعات میوه و سبزی، کنجاله	خوراک دام، استخراج ترکیبات ارزشمند
پسماند پلاستیکی	پلاستیک‌های گلخانه‌ای، مالچ	بازیافت، جایگزینی با مواد زیست‌تخریب‌پذیر

3. فناوری‌های کلیدی اقتصاد چرخشی در کشاورزی

فناوری	توضیح	مزایا
کمپوست‌سازی (Composting)	تجزیه هوازی مواد آلی توسط میکروارگانیسم‌ها	تولید کود آلی، کاهش پسماند، بهبود خاک
بیوگاز (Biogas)	تجزیه بی‌هوازی مواد آلی برای تولید متان	تولید انرژی تجدیدپذیر، کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای
بازیافت مواد مغذی (Nutrient Recovery)	استخراج نیتروژن و فسفر از پسماند	کاهش وابستگی به کود شیمیایی، کاهش آلودگی آب
تولید خوراک دام (Animal Feed)	استفاده از پسماند گیاهی به‌عنوان خوراک	کاهش هزینه خوراک دام، کاهش پسماند

4. زنجیره ارزش چرخشی (Circular Value Chain)

زنجیره ارزش چرخشی به طراحی مجدد زنجیره ارزش به‌گونه‌ای که پسماندهای یک فرآیند، به‌عنوان نهاده فرآیند دیگر استفاده شوند، اطلاق می‌شود. در بخش کشاورزی، این زنجیره می‌تواند شامل بازیافت پسماند مزرعه، فرآوری در صنایع تبدیلی، و بازگشت مواد مغذی به خاک باشد.

 

آسیب‌شناسی وضع موجود مدیریت پسماند کشاورزی در ایران

بر اساس مطالعات علمی و شواهد موجود، مهم‌ترین چالش‌های مدیریت پسماند کشاورزی در ایران عبارتند از:

 

1. حجم بالای پسماند و مدیریت ناکارآمد

بخش کشاورزی ایران سالانه میلیون‌ها تن پسماند و ضایعات تولید می‌کند که بخش عمده آن بدون فرآوری رهاسازی یا سوزانده می‌شود. مطالعات نشان می‌دهد که در ایران، حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از محصولات کشاورزی به‌دلایل مختلف از جمله ضعف در زنجیره تأمین، نبود زیرساخت‌های فرآوری و نگهداری، و مدیریت ناکارآمد، به ضایعات تبدیل می‌شود.

 

2. نبود چارچوب سیاستی و قانونی منسجم

در ایران، چارچوب سیاستی و قانونی منسجمی برای مدیریت پسماند کشاورزی و توسعه اقتصاد چرخشی وجود ندارد. قوانین موجود، عمدتاً پراکنده، غیرالزام‌آور و بدون ضمانت اجرایی هستند و نهادهای متعددی بدون هماهنگی مؤثر در این حوزه فعالیت می‌کنند. اتحادیه اروپا در چارچوب برنامه اقدام اقتصاد چرخشی (Circular Economy Action Plan)، اهداف مشخصی برای کاهش پسماند و افزایش بازیافت تعیین کرده است، در حالی‌که در ایران چنین چارچوبی وجود ندارد.

 

3. ضعف در زیرساخت‌ها و فناوری‌های فرآوری

زیرساخت‌های فرآوری پسماند کشاورزی در ایران بسیار محدود و پراکنده است. تعداد واحدهای کمپوست‌سازی، بیوگاز و بازیافت مواد مغذی بسیار کمتر از نیاز کشور است. هم‌چنین، فناوری‌های مورد استفاده عمدتاً سنتی و کم‌بازده هستند و با استانداردهای جهانی فاصله دارند.

 

4. نبود مدل‌های کسب‌وکار چرخشی

مدل‌های کسب‌وکار چرخشی که بتوانند اقتصاد پسماند را به یک فعالیت سودآور تبدیل کنند، در ایران بسیار محدود هستند. نبود مشوق‌های اقتصادی، تسهیلات مالی و بازارهای تضمین‌شده برای محصولات بازیافتی، انگیزه سرمایه‌گذاری در این حوزه را کاهش می‌دهد.

 

5. ضعف در نظام پایش و استانداردسازی

نظام پایش و استانداردسازی برای مدیریت پسماند کشاورزی در ایران وجود ندارد یا بسیار ضعیف است. استانداردهای کیفیت برای کودهای آلی، شاخص‌های پایش برای کاهش پسماند، و سامانه‌های اطلاعاتی برای رصد جریان پسماند، از جمله خلأهای اساسی در این حوزه هستند.

 

6. عدم مشارکت ذی‌نفعان و ضعف در توان‌مندسازی آن‌ها

کشاورزان، تشکل‌ها و جوامع محلی به‌عنوان تولیدکنندگان اصلی پسماند، در فرآیندهای تصمیم‌گیری و مدیریت پسماند، مشارکت مؤثری ندارند. هم‌چنین، آموزش و توان‌مندسازی لازم برای آشنایی با روش‌های نوین مدیریت پسماند و اقتصاد چرخشی، بسیار محدود است.

 

چارچوب پیشنهادی: نظام اقتصاد چرخشی کشاورزی (Agricultural Circular Economy System - ACES)

چارچوب نظام اقتصاد چرخشی کشاورزی (ACES) در پنج مؤلفه اصلی و بر اساس یافته‌های علمی معتبر طراحی شده است.

 

1. مؤلفه اول: چارچوب سیاستی و قانونی  (Policy & Legal Framework)

هدف: ایجاد یک چارچوب قانونی منسجم و الزام‌آور برای توسعه اقتصاد چرخشی در کشاورزی.

 

اقدام‌های عملی:

۱. تدوین «سند ملی اقتصاد چرخشی کشاورزی» با افق ۱۰ ساله:

· این سند باید شامل چشم‌انداز، اهداف کمی و کیفی، راهبردها و برنامه‌های اجرایی برای توسعه اقتصاد چرخشی در بخش کشاورزی باشد.

· تعیین اهداف مشخص برای کاهش پسماند، افزایش بازیافت و توسعه فناوری‌های فرآوری، مشابه برنامه اقدام اقتصاد چرخشی اتحادیه اروپا.

 

۲. تدوین و تصویب «قانون مدیریت پسماند کشاورزی و اقتصاد چرخشی»:

· این قانون باید شامل الزامات قانونی برای کشاورزان و صنایع تبدیلی، مشوق‌های مالی و مالیاتی، و ضمانت‌های اجرایی باشد.

· تعیین استانداردهای کیفیت برای محصولات بازیافتی (مانند کود آلی، بیوگاز).

 

۳. ایجاد «شورای عالی اقتصاد چرخشی کشاورزی»:

· تشکیل شورایی با عضویت نمایندگان وزارت جهاد کشاورزی، سازمان محیط زیست، وزارت صنعت، معدن و تجارت، تشکل‌های کشاورزی و بخش خصوصی برای هماهنگی بین‌بخشی و تصمیم‌گیری یک‌پارچه.

 

2. مؤلفه دوم: زیرساخت‌ها و فناوری‌های فرآوری  (Infrastructure & Processing Technologies)

هدف: توسعه زیرساخت‌ها و فناوری‌های نوین برای فرآوری پسماند کشاورزی.

 

اقدام‌های عملی:

۱. توسعه واحدهای کمپوست‌سازی در سطح ملی:

· ایجاد واحدهای کمپوست‌سازی در سطح استان‌ها و شهرستان‌ها برای تبدیل پسماند گیاهی و دامی به کود آلی باکیفیت.

· بر اساس نتایج مطالعه‌ای که توسط بنیاد Ellen MacArthur (2021) منتشر شده، کمپوست‌سازی می‌تواند تا ۵۰ درصد از حجم پسماند دفنی را کاهش دهد و به کودهای آلی باکیفیت تبدیل کند.

 

۲. توسعه واحدهای بیوگاز برای تولید انرژی تجدیدپذیر:

· ایجاد واحدهای بیوگاز در سطح دامداری‌های صنعتی و روستایی برای تولید گاز متان و کود آلی.

· استفاده از بیوگاز برای تأمین انرژی مورد نیاز واحدهای فرآوری و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای.

 

۳. توسعه فناوری‌های بازیافت مواد مغذی:

· استقرار فناوری‌های بازیافت نیتروژن و فسفر از پسماندهای کشاورزی برای تولید کودهای آلی غنی‌شده.

· کاهش وابستگی به کودهای شیمیایی و کاهش آلودگی آب‌های زیرزمینی.

 

۴. توسعه فناوری‌های تولید خوراک دام از پسماند:

· استفاده از پسماند گیاهی و فرآوری برای تولید خوراک دام باکیفیت و کاهش هزینه‌های تولید.

 

3. مؤلفه سوم: مدل‌های کسب‌وکار چرخشی  (Circular Business Models)

هدف: ایجاد مدل‌های کسب‌وکار سودآور برای فعالیت‌های اقتصاد چرخشی.

 

اقدام‌های عملی:

۱. حمایت از استارتاپ‌ها و شرکت‌های اقتصاد چرخشی:

· ارائه تسهیلات مالی و اعتباری به استارتاپ‌ها و شرکت‌های فعال در حوزه فرآوری پسماند، تولید کود آلی و بیوگاز.

· ایجاد صندوق نوآوری اقتصاد چرخشی با مشارکت دولت و بخش خصوصی.

 

۲. ایجاد «بازارهای تضمین‌شده» برای محصولات بازیافتی:

· تضمین خرید کودهای آلی توسط وزارت جهاد کشاورزی و توزیع آن‌ها در بین کشاورزان با قیمت یارانه‌ای.

· تضمین خرید بیوگاز توسط شرکت‌های گاز و برق.

 

۳. توسعه «زنجیره‌های ارزش چرخشی» در سطح محلی:

· ایجاد زنجیره‌های ارزش چرخشی که در آن پسماند یک واحد تولیدی، به‌عنوان نهاده واحد دیگر استفاده شود. مثال: پسماند یک کارخانه فرآوری میوه، به‌عنوان خوراک دام یک دامداری مجاور استفاده شود.

 

۴. ارائه مشوق‌های مالی و مالیاتی:

· ارائه معافیت‌های مالیاتی به شرکت‌هایی که در حوزه اقتصاد چرخشی فعالیت می‌کنند.

· ارائه یارانه‌های سرمایه‌گذاری برای خرید تجهیزات فرآوری پسماند.

 

4. مؤلفه چهارم: نظام پایش و استانداردسازی  (Monitoring & Standardization System)

هدف: ایجاد نظام پایش و استانداردسازی برای مدیریت پایدار پسماند.

 

اقدام‌های عملی:

۱. استقرار «سامانه ملی پایش پسماند کشاورزی»:

· راه‌اندازی یک پلتفرم برخط برای جمع‌آوری، تحلیل و انتشار داده‌های مربوط به پسماند کشاورزی (حجم، نوع، روش‌های فرآوری).

· استفاده از این سامانه برای برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری و پایش مستمر.

 

۲. تدوین و ابلاغ «استانداردهای کیفیت» برای محصولات بازیافتی:

· تدوین استانداردهای ملی برای کودهای آلی، بیوگاز و سایر محصولات بازیافتی.

· ایجاد نظام اعتباربخشی برای واحدهای فرآوری پسماند.

 

۳. تعریف «شاخص‌های کلیدی عملکرد» (KPIs) برای اقتصاد چرخشی:

· تعریف شاخص‌هایی مانند نرخ کاهش پسماند، نرخ بازیافت، نرخ استفاده از کود آلی، و میزان کاهش انتشار گازهای گل‌خانه‌ای.

· گنجاندن این شاخص‌ها در ارزیابی عملکرد مدیران و گزارش‌های شفافیت.

 

5. مؤلفه پنجم: مشارکت ذی‌نفعان و توان‌مندسازی آن‌ها  (Stakeholder Participation & Empowerment)

هدف: افزایش مشارکت کشاورزان، تشکل‌ها و جوامع محلی در اقتصاد چرخشی.

 

اقدام‌های عملی:

۱. استقرار نظام «آموزش و توان‌مندسازی»:

· برگزاری دوره‌های آموزشی برای کشاورزان در زمینه کمپوست‌سازی، بیوگاز، و بازیافت پسماند.

· ایجاد مزارع نمایشی برای نمایش عملی فناوری‌های اقتصاد چرخشی.

 

۲. حمایت از تشکیل «تعاونی‌های اقتصاد چرخشی»:

· حمایت از تشکیل تعاونی‌های تخصصی در حوزه جمع‌آوری، فرآوری و بازاریابی محصولات بازیافتی.

· ارائه تسهیلات مالی و اعتباری به این تعاونی‌ها.

 

۳. احیا و به‌کارگیری دانش بومی:

· شناسایی و مستندسازی دانش بومی روستاییان در زمینه مدیریت پسماند و استفاده مجدد از منابع.

· تلفیق دانش بومی با فناوری‌های نوین.

 

۴. ایجاد «شبکه‌های محلی اقتصاد چرخشی»:

· تشکیل شبکه‌های محلی با مشارکت کشاورزان، تشکل‌ها، صنایع تبدیلی و نهادهای محلی برای تبادل دانش و تجربه.

نقشه راه عملیاتی استقرار نظام ACES در وزارت جهاد کشاورزی

فاز	گام‌های عملی	مدت	مسئول	خروجی کلیدی
فاز ۰: آمادگی و توان­سازی	• برگزاری دوره‌های آموزشی اقتصاد چرخشی برای مدیران ارشد و میانی • تشکیل «کارگروه تدوین نظام ACES» با حضور نمایندگان معاونت‌ها، سازمان محیط زیست و بخش خصوصی • بررسی و تحلیل وضع موجود با استناد به مطالعات علمی معتبر	۴ ماه	معاونت برنامه‌ریزی و امور اقتصادی / دفتر محیط زیست و سلامت	نهاد رهبری‌کننده و گزارش وضع موجود
فاز ۱:  تدوین چارچوب سیاستی و قانونی	• تدوین «سند ملی اقتصاد چرخشی کشاورزی» با افق ۱۰ ساله • تدوین پیش‌نویس «قانون مدیریت پسماند کشاورزی و اقتصاد چرخشی» • ایجاد شورای عالی اقتصاد چرخشی کشاورزی	۶ ماه	معاونت برنامه‌ریزی و امور اقتصادی/ معاونت حقوقی	اسناد راهبردی و قانونی مصوب
فاز ۲:  توسعه زیرساخت‌ها و فناوری‌ها	• ایجاد واحدهای کمپوست‌سازی در ۵ استان پایلوت • ایجاد واحدهای بیوگاز در ۳ استان پایلوت • توسعه فناوری‌های بازیافت مواد مغذی و تولید خوراک دام	۱۸ ماه	دفتر محیط زیست و سلامت	زیرساخت‌های فرآوری عملیاتی
فاز ۳: ایجاد مدل‌های کسب‌وکار چرخشی	• حمایت از استارتاپ‌ها و شرکت‌های اقتصاد چرخشی • ایجاد بازارهای تضمین‌شده برای محصولات بازیافتی • ارائه مشوق‌های مالی و مالیاتی	۱۲ ماه	معاونت برنامه‌ریزی و امور اقتصادی/ دفتر سرمایه‌گذاری	مدل‌های کسب‌وکار عملیاتی
فاز ۴: استقرار نظام پایش و استانداردسازی	• راه‌اندازی سامانه ملی پایش پسماند کشاورزی • تدوین استانداردهای کیفیت برای محصولات بازیافتی • تعریف شاخص‌های کلیدی عملکرد (KPIs)	۱۲ ماه	مرکز فناوری اطلاعات / دفتر محیط زیست و سلامت	سامانه پایش و استانداردهای ملی
فاز ۵:  مشارکت و توانمندسازی ذی‌نفعان	• برگزاری دوره‌های آموزشی توان­مندسازی کشاورزان • حمایت از تشکیل تعاونی‌های اقتصاد چرخشی • احیا و به‌کارگیری دانش بومی	۱۲ ماه	دفتر محیط زیست و سلامت / معاونت ترویج	شبکه‌های محلی و تعاونی‌های اقتصاد چرخشی
فاز ۶: نهادینه‌سازی و پایش مستمر	• گنجاندن شاخص‌های اقتصاد چرخشی در ارزیابی عملکرد مدیران • انتشار دوره‌ای گزارش‌های شفافیت پسماند • بازنگری سالانه سند ملی و برنامه‌های اجرایی	مستمر	معاونت برنامه‌ریزی و امور اقتصادی/ دفتر محیط زیست و سلامت	نظام ACES در کل کشور

شاخص‌های سنجش پیشرفت (KPIs)

شاخص	تعریف	منبع داده	دوره اندازه‌گیری
نرخ کاهش پسماند کشاورزی	درصد کاهش حجم پسماند تولیدشده نسبت به سال پایه	سامانه پایش پسماند	سالانه
نرخ بازیافت پسماند کشاورزی	درصد پسماند فرآوری‌شده نسبت به کل پسماند تولیدشده	سامانه پایش پسماند	سالانه
تعداد واحدهای کمپوست‌سازی و بیوگاز	تعداد واحدهای فرآوری پسماند ایجادشده	دفتر محیط زیست و سلامت	سالانه
میزان استفاده از کود آلی	درصد کود آلی مصرفی نسبت به کل کود مصرفی	معاونت­ های زراعت و باغبانی	سالانه
کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای	میزان کاهش انتشار گازهای گل­خانه‌ای ناشی از مدیریت پسماند	سازمان محیط زیست	سالانه
تعداد تعاونی‌های اقتصاد چرخشی	تعداد تعاونی‌های فعال در حوزه اقتصاد چرخشی	دفتر محیط زیست و سلامت	سالانه
رضایت‌مندی کشاورزان	نتایج نظرسنجی از کشاورزان درباره کیفیت خدمات اقتصاد چرخشی	نظرسنجی مستقل	سالانه

نتیجه‌گیری: اقتصاد چرخشی، کلید پایداری و ارزش‌آفرینی

بخش کشاورزی ایران سالانه میلیون‌ها تن پسماند و ضایعات تولید می‌کند که بخش عمده آن بدون فرآوری، رهاسازی یا سوزانده می‌شود و به آلودگی خاک، آب و هوا و انتشار گازهای گل‌خانه‌ای می‌انجامد. این در حالی‌است‌که این پسماندها، در صورت مدیریت صحیح، می‌توانند به منابع ارزشمند تبدیل شوند و به چرخه تولید بازگردند. پژوهش‌های معتبر بین‌المللی نشان می‌دهد که استقرار اقتصاد چرخشی در کشاورزی می‌تواند به کاهش آلودگی، افزایش بهره‌وری منابع، ایجاد اشتغال سبز و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای منجر شود.

استقرار نظام اقتصاد چرخشی کشاورزی (ACES) ، وزارت جهاد کشاورزی را قادر می‌سازد تا:

· با تدوین چارچوب سیاستی و قانونی، بستر لازم برای توسعه اقتصاد چرخشی را فراهم کند.

· با توسعه زیرساخت‌ها و فناوری‌های فرآوری، پسماند را به منابع ارزشمند تبدیل کند.

· با ایجاد مدل‌های کسب‌وکار چرخشی، اقتصاد پسماند را به یک فعالیت سودآور تبدیل کند.

· با استقرار نظام پایش و استانداردسازی، کیفیت و اثربخشی فعالیت‌های اقتصاد چرخشی را تضمین کند.

· با مشارکت و توان‌مندسازی ذی‌نفعان، از ظرفیت‌های کشاورزان و جوامع محلی بهره گیرد.

تجربه موفق اتحادیه اروپا در چارچوب برنامه اقدام اقتصاد چرخشی نشان می‌دهد که سیاست‌های حمایتی، مشوق‌های مالی و استانداردهای مشخص، نقش کلیدی در توسعه اقتصاد چرخشی دارند. همچنین، نتایج پژوهش‌های معتبر بین‌المللی منتشرشده از جمله Geissdoerfer و همکاران (2017) و Kirchherr و همکاران (2017) نشان می‌دهد که مدیریت پایدار پسماند کشاورزی می‌تواند به کاهش ۳۰ تا ۵۰ درصدی انتشار گازهای گل‌خانه‌ای و افزایش حاصل‌خیزی خاک منجر شود.

تحقق این چشم‌انداز، نیازمند اراده سیاسی، هماهنگی بین‌بخشی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، و مشارکت فعال کشاورزان و بخش خصوصی است. وزارت جهاد کشاورزی با پذیرش این رویکرد و اجرای گام‌های عملیاتی پیشنهادی، می‌تواند گامی بلند در مسیر کشاورزی پایدار، اقتصاد سبز و امنیت غذایی بردارد.

 

فهرست منابع

1. Bolzonella, D., Battista, F., Cavinato, C., Gottardo, M., Micolucci, F., Lyberatos, G., & Pavan, P. (2018). Recent developments in biohythane production from household food wastes: A review. Bioresource Technology, 257, 311-319. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2018.02.092

2. Cerda, A., Artola, A., Font, X., Barrena, R., Gea, T., & Sánchez, A. (2018). Composting of food wastes: Status and challenges. *Biores

3. Ellen MacArthur Foundation. (2021). Circular Economy in Agriculture: A Pathway to Sustainable Food Systems. Ellen MacArthur Foundation.

4. European Commission. (2020). Circular Economy Action Plan: For a cleaner and more competitive Europe. European Commission.

5. Geissdoerfer, M., Savaget, P., Bocken, N. M. P., & Hultink, E. J. (2017). The Circular Economy – A new sustainability paradigm? Journal of Cleaner Production, 143, 757-768. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2016.12.048

6. Kirchherr, J., Reike, D., & Hekkert, M. (2017). Conceptualizing the circular economy: An analysis of 114 definitions. Resources, Conservation and Recycling, 127, 221-232. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2017.09.005

 

پرسش‌های کلیدی و راهبردی

۱. با توجه به تجربه میدانی شما در وزارت جهاد کشاورزی، مهم‌ترین مانع برای استقرار اقتصاد چرخشی در بخش کشاورزی ایران چیست؟

(گزینه‌های پیشنهادی: نبود چارچوب قانونی، ضعف زیرساخت‌های فرآوری، نبود مدل‌های کسب‌وکار سودآور، ضعف فرهنگ مشارکت، یا کمبود سرمایه‌گذاری)

۲. در استان یا حوزه کاری شما، عمده‌ترین نوع پسماند کشاورزی (گیاهی، دامی، فرآوری، پلاستیکی) کدام است و در حال حاضر چگونه مدیریت می‌شود؟

· رهاسازی در طبیعت

· سوزاندن

· دفن

· کمپوست‌سازی

· تولید بیوگاز

· خوراک دام

· سایر (ذکر کنید)

۳. به‌نظر شما، کدام یک از مؤلفه‌های پنج‌گانه چارچوب ACES (چارچوب سیاستی و قانونی، زیرساخت‌ها و فناوری‌های فرآوری، مدل‌های کسب‌وکار چرخشی، نظام پایش و استانداردسازی، یا مشارکت ذی‌نفعان) برای اصلاح فوری اولویت بیشتری دارد؟ چرا؟

۴. در تجربه کاری خود، چه نمونه‌ای از تبدیل موفق پسماند کشاورزی به ارزش افزوده (مانند تولید کود آلی، بیوگاز، یا خوراک دام) را مشاهده کرده‌اید که قابل تعمیم به سایر مناطق باشد؟

۵. به‌نظر شما، چگونه می‌توان کشاورزان را به مشارکت در طرح‌های اقتصاد چرخشی (مانند جمع‌آوری پسماند، کمپوست‌سازی در مزرعه، یا استفاده از کود آلی) ترغیب کرد؟

     (گزینه‌های پیشنهادی: مشوق‌های مالی، آموزش و ترویج، تضمین خرید محصولات، الزام قانونی، یا ترکیبی از موارد)

۶. چه موانع قانونی یا اداری در حال حاضر مانع از توسعه واحدهای فرآوری پسماند کشاورزی (کمپوست‌سازی، بیوگاز، بازیافت) در استان یا حوزه کاری شما می‌شود؟

۷. به‌نظر شما، مهم‌ترین شاخص برای سنجش موفقیت اقتصاد چرخشی در بخش کشاورزی کدام است؟

· نرخ کاهش پسماند

· نرخ بازیافت

· میزان استفاده از کود آلی

· کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای

· ایجاد اشتغال سبز

· افزایش درآمد کشاورزان

۸. آیا در استان یا حوزه کاری شما، تعاونی یا شرکت فعالی در حوزه اقتصاد چرخشی (فرآوری پسماند، تولید کود آلی، بیوگاز) وجود دارد؟ اگر بله، چه عواملی به موفقیت آن کمک کرده است؟

۹. چه پیشنهادی برای بهبود هماهنگی بین نهادهای متولی مدیریت پسماند کشاورزی (جهاد کشاورزی، محیط زیست، شهرداری‌ها، دهیاری‌ها) دارید؟

۱۰. اگر بخواهید یک توصیه کلیدی به مدیران ارشد وزارت جهاد کشاورزی برای توسعه اقتصاد چرخشی داشته باشید، آن توصیه چیست؟

 

دکتر شاهرخ شجری

(تحلیل‌گر مسایل اقتصادی، بازرگانی و کشاورزی)