زنان و بقای ایران
زنانی که ایران را از دل بحرانها نجات دادند؛ قهرمانان خاموش تاریخ
مروری تحلیلی بر نقش زنانی که در جنگها، قحطیها و فروپاشیها، ایران را زنده نگه داشتند؛ قهرمانان خاموش تاریخ ایران.
در روایتهای رسمی تاریخ ایران، نام پادشاهان و سرداران پررنگ است؛ اما در پس هر جنگ، قحطی و فروپاشی، زنانی ایستادهاند که بیسروصدا کشور را زنده نگه داشتند. زنانی که اگر نبودند، ایران بارها از دل تاریخ محو میشد.
قهرمانان پنهان تاریخ ایران؛ زنانی که کشور را زنده نگه داشتند
اخبار سبز کشاورزی؛ روزنامه پیام ما در گزارشی به قلم طاهره جورکش نوشت: ایران در طول تاریخ با جنگها، اشغالها، فروپاشیهای سیاسی، قحطیها و بحرانهای عمیق اجتماعی روبهرو بوده است. روایت غالب این بحرانها معمولاً با نام مردان قدرتمند گره خورده؛ درحالیکه بخش بزرگی از بقای ایران، مرهون زنانی است که در سکوت، بار زندگی، فرهنگ، اقتصاد و حتی دفاع از سرزمین را به دوش کشیدهاند.
از خانه تا میدان جنگ، از مدیریت معیشت در قحطی تا انتقال حافظه فرهنگی در دورههای سرکوب، نقش زنان ایرانی در بحرانها بیش از آنکه در کتابهای تاریخ ثبت شود، در تداوم جامعه دیده میشود.
این گزارش، مروری است بر ایستادگی زنانی که در دل بحرانها، ستونهای ایران را استوار نگه داشتند؛ از ایران باستان تا ابتدای تاریخ معاصر.
زنان ایلامی؛ قدرت، دیپلماسی و مدیریت بحران در ایران باستان
سه هزار سال پیش، در تمدن ایلام، زنان تنها نقش خانوادگی نداشتند؛ آنها در سیاست، اقتصاد و مذهب حضوری فعال داشتند. شواهد باستانشناسی از شوش و دیگر شهرهای ایلامی نشان میدهد زنان در مدیریت بحرانها و ساختار قدرت نقش مستقیم ایفا میکردند.
ملکههایی که تاریخ را نوشتند
- ناپیر-آسو، ملکه شوش، نهتنها همسر پادشاه، بلکه بازیگری مستقل در سیاست و دیپلماسی بود و نخستین زن تاریخ ایران است که صدایش را از طریق کتیبهها به آیندگان رساند.
- نهونته-اوتو و انزازه نیز با مدیریت املاک سلطنتی و تأثیرگذاری در تصمیمهای سیاسی، ثبات داخلی ایلام را حفظ کردند.
زنان هخامنشی؛ اقتصاد، سیاست و مدیریت در روزهای بحران
اسناد تختجمشید نشان میدهد در دوره هخامنشی، زنان در شرایط جنگی مسئول اداره کارگاهها، توزیع منابع و سرپرستی گروههای کاری بودند؛ نقشی کلیدی در اقتصاد بحرانزده امپراتوری.
آتوسا؛ «پادشاهی در سایه»
آتوسا، دختر کوروش و همسر داریوش، نمونهای برجسته از نفوذ زنان در سیاست است. هرودوت از قدرت تصمیمگیری او یاد میکند؛ زنی که با تدبیر، مانع از بحرانهای داخلی شد و ثبات امپراتوری را حفظ کرد.
زنان جنگاور؛ شجاعت در خط مقدم تاریخ
تاریخ ایران باستان، زنانی را میشناسد که در میدان نبرد تصمیمساز بودند:
- آرتمیس، نخستین زن دریاسالار جهان، فرمانده نیروی دریایی هخامنشی
- یوتاب، همرزم آریوبرزن در دفاع از دروازههای پارس
- پانتهآ، سازماندهنده گارد جاویدان کوروش
این زنان نشان دادند دفاع از ایران، جنسیت نمیشناسد.
کاهش نقش زنان و افول فرهنگی پس از حمله اسکندر
پس از حمله اسکندر مقدونی، ساختارهای سیاسی ایران تضعیف و نقش زنان در عرصه عمومی کمرنگ شد. همزمان، فشار فرهنگی و فراموشی خط و زبان رسمی شدت گرفت. تاریخ نشان میدهد هر زمان حضور زنان محدود شد، ثبات فرهنگی ایران آسیب دید.
دوران اشکانی؛ اوجگیری ایران با مشارکت زنان
در عصر اشکانی، زنان در سیاست، اقتصاد و جنگ حضوری فعال داشتند. آموزش سوارکاری و تیراندازی برای زنان امری عادی بود و آنان در دفاع از مرزها مشارکت میکردند.
سوره و آرتادخت؛ قدرت در جنگ و اقتصاد
- سوره، دختر اردوان چهارم، فرمانده ارتش در نبرد با رومیان
- آرتادخت، مدیر منابع مالی امپراتوری، ستون ثبات اقتصادی اشکانیان
زنانی که ایران را حکمرانی کردند؛ از پوراندخت تا آذرمیدخت
در دوره ساسانی، زنان حتی به بالاترین مقام قدرت رسیدند.
- پوراندخت، نخستین پادشاه زن ایران، با کاهش مالیات و اصلاحات اقتصادی کشور را سامان داد.
- آذرمیدخت، با دیپلماسی، ایران را از جنگی ویرانگر نجات داد.
سکههای آنان، امروز اسناد زنده اقتدار زنان در تاریخ ایران هستند.
پس از هجوم اعراب؛ مقاومت خاموش زنان ایرانی
با فروپاشی ساسانیان، زنان از قدرت رسمی حذف شدند؛ اما از فرهنگ نه. آنها حافظان زبان فارسی، آیینها و حافظه تاریخی ایران شدند. نوروز، داستانها و زبان مادری، در خانهها و بهدست زنان زنده ماند.
از بانو تا رابعه بلخی
- بانو، همسر بابک خرمدین، سازماندهنده مقاومت
- رابعه بلخی، نخستین شاعر زن فارسیگو، نماد مقاومت فرهنگی
مغولان و زنان؛ ایستادگی در دل ویرانی
در یورش مغولان، زنان بیشترین آسیب را دیدند؛ اما باز هم ایستادند.
- فاطمه خاتون در قیام سربداران
- قتلغ ترکان خاتون، حاکم مقتدر کرمان و ساماندهنده اقتصاد و فرهنگ
محاصره اصفهان؛ زنان در قلب قحطی
در محاصره اصفهان توسط محمود افغان، زنان مدیریت غذا، دفاع از خانهها و حتی شورشهای محلی را برعهده گرفتند. در روزهایی که حکومت فروپاشیده بود، بقای جامعه بر شانههای زنان ایستاده بود.
تاریخ ایران بدون زنان قابل روایت نیست
مرور تاریخ نشان میدهد هر زمان زنان فرصت حضور و تصمیمگیری داشتهاند، ایران شکوفا شده و هرگاه حذف شدهاند، کشور وارد بحران شده است.
قهرمانان پنهان تاریخ ایران نه در کاخها، که در خانهها، میدانها و حافظه فرهنگی این سرزمین زیستهاند.
