سپندارمذگان؛ جشن هزارساله عشق ایرانی در سایه ولنتاین غربی

در روزگاری که ویترین شهرها با قلب‌های قرمز ولنتاینی پر می‌شود، یک پرسش قدیمی دوباره سر برمی‌آورد: چرا جشن هزارساله عشق ایرانی، «سپندارمذگان»، در سایه آیینی وارداتی کم‌رنگ شده است؟

اخبار سبز کشاورزی؛ جشنی که نه‌تنها روایت عشق، بلکه بزرگداشت زن، زمین و باروری را در ژرف‌ترین لایه‌های فرهنگ ایرانی حمل می‌کند.

برگی از تاریخ؛ سپندارمذگان چیست؟

جشن سپندارمذگان که با نام‌های «اسفندگان»، «اسپندگان» و «اسفندارمذگان» نیز شناخته می‌شود، یکی از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی است که در گاه‌شماری رسمی، در ۲۹ بهمن‌ماه (برابر با پنجم اسفند در برخی منابع) برگزار می‌شود.

این روز به نام «سپندارمذ»، ایزدبانوی زمین، فروتنی و بردباری نام‌گذاری شده؛ نمادی از عشق آرام، زایش و پایداری.

سپندارمذ؛ ایزدبانوی زمین و عشق

در جهان‌بینی ایران باستان، سپندارمذ در جهان مینوی نماد بردباری اهورامزدا و در جهان مادی، نگهبان زمین، رویش و باروری است. به همین دلیل، عشق در سپندارمذگان تنها احساسی فردی نیست؛ بلکه پیوندی عمیق میان انسان، زن و زمین را بازنمایی می‌کند.

بزرگداشت زن و زمین در ایران باستان

ابوریحان بیرونی در کتاب «آثارالباقیه» می‌نویسد که ایرانیان باستان، روز پنجم اسفند را روز زن و زمین می‌دانستند.

در این روز:

• مردان به همسران خود هدیه می‌دادند
• زنان بر تخت می‌نشستند و از کارهای روزمره معاف می‌شدند
• اطاعت نمادین مردان، نشانه احترام و ارادت بود

سپندارمذگان در متون کهن با نام‌هایی چون «مردگیران»، «مژدگیران» یا «مزدگیران» نیز آمده است؛ نام‌هایی که همگی به هدیه و مهرورزی اشاره دارند.

زمین؛ نماد زن، محبت و برکت

برای کشاورزان ایرانی، سپندارمذگان جایگاهی ویژه داشت. آنان برکات زمین و روییدنی‌ها را گرد می‌آوردند و بر سفره‌ها می‌نهادند.

در فرهنگ ایرانی، زمین نماد:

• عشق و محبت
• زن و زایش
• خلوص، برکت و پارسایی

پوشیدن لباس نو، کاشت درخت و گردهمایی خانوادگی از دیگر آیین‌های این جشن بوده است؛ آیین‌هایی که پیوند انسان با طبیعت را بازآفرینی می‌کردند.

سپندارمذگان؛ جشنی فراتر از دین و قومیت

این جشن هنوز هم در میان زرتشتیان گرامی داشته می‌شود؛ اما سپندارمذگان در انحصار هیچ دین یا قومی نیست. ریشه‌های آن در طبیعت و روابط انسانی است و به همه ایرانیان تعلق دارد؛ جشنی برای عشق، احترام و همبستگی اجتماعی.

غلبه ولنتاین بر اسفندگان؛ چرا؟

با وجود چنین پیشینه‌ای، در سال‌های اخیر شاهد رواج گسترده ولنتاین در ایران هستیم. دکتر میرجلال‌الدین کزازی، اسطوره‌شناس برجسته، در این‌باره می‌گوید: «مایه درد و اندوه است که با داشتن چنین فرهنگ دیرپایی، به آیین‌های بیگانه روی آوریم؛ در حالی که سپندارمذگان، صدها سال پیش از ولنتاین پدید آمده و کاملاً با منش ایرانی سازگار است.»

شباهت‌ها و تفاوت‌ها؛ سپندارمذگان در برابر ولنتاین

هر دو جشن به نوعی بزرگداشت زن و عشق هستند؛ اما تفاوت بنیادین آن‌ها در جهان‌بینی نهفته است.

در حالی که ولنتاین بیشتر بر رابطه فردی و مصرف‌محور تکیه دارد، سپندارمذگان:

• عشق را با زمین و طبیعت پیوند می‌زند
• زن را در مقام محور هستی و زایش می‌نشاند
• نگاهی جمعی و فرهنگی به مهرورزی دارد

۲۹ بهمن یا ۵ اسفند؟ اختلاف‌نظر پژوهشگران

میان ایران‌شناسان درباره زمان دقیق برگزاری این جشن اختلاف نظر وجود دارد. برخی، از جمله جلیل دوست‌خواه، بر پنجم اسفند تأکید دارند و معتقدند جشن‌های ملی باید مطابق گاه‌شماری دقیق ایرانی برگزار شوند.

با این حال، آنچه اهمیت دارد روح جشن سپندارمذگان است، نه صرفاً تاریخ آن.

 جشن ایرانی عشق را دوباره ببینیم

سپندارمذگان تنها یک یادگار تاریخی نیست؛ روایتی زنده از عشقی است که زن، زمین و انسان را در یک معنا گرد هم می‌آورد.

شاید زمان آن رسیده باشد که در میان هیاهوی قلب‌های سرخ وارداتی، به جشن هزارساله خودمان بازگردیم؛ جشنی که ریشه‌دارتر، عمیق‌تر و انسانی‌تر است.