«سپر آبی» واقعاً از میراث ایران در جنگ محافظت میکند؟
نصب نماد «سپر آبی» بر بناهای تاریخی ایران چه تأثیری در زمان جنگ دارد؟ بررسی نقش این نماد بینالمللی و چالش نبود کمیته ملی سپر آبی در کشور.
در حالی که نشانههای «سپر آبی» بر دیوار برخی از مهمترین بناهای تاریخی ایران نصب شده، حملات اخیر به حریم آثاری مانند قلعه فلکالافلاک، میدان نقشجهان و کاخ گلستان این پرسش جدی را مطرح کرده است: آیا نصب نماد سپر آبی واقعاً میتواند از میراث فرهنگی در زمان جنگ محافظت کند یا تنها اقدامی نمادین است؟
سپر آبی؛ نماد جهانی حفاظت از میراث فرهنگی
«سپر آبی» (Blue Shield) نمادی بینالمللی برای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان درگیریهای مسلحانه است؛ نشانهای که بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای جلوگیری از حمله به بناها و محوطههای تاریخی طراحی شده است. این نماد در واقع همان نقشی را برای آثار فرهنگی ایفا میکند که صلیب سرخ برای حفاظت از جان انسانها دارد؛ به همین دلیل گاهی از آن با عنوان «صلیب سرخ فرهنگی» نیز یاد میشود.
در سالهای اخیر، نصب نماد سپر آبی در برخی بناها و محوطههای تاریخی ایران انجام شده است. با این حال، ایران هنوز عضو کارگروه بینالمللی سپر آبی نیست و کمیته ملی این نهاد نیز با وجود پیگیریها و جلسات متعدد، تاکنون در کشور تشکیل نشده است.
حمله به حریم آثار تاریخی؛ وقتی نمادها بازدارنده نیستند
در روزهای اخیر، حمله به حریم مجموعههایی مانند قلعه فلکالافلاک، میدان نقشجهان و کاخ گلستان رخ داد؛ مکانهایی که پیشتر نماد سپر آبی بر آنها نصب شده بود. همین موضوع دوباره این پرسش را مطرح کرده است که آیا این نشانهها میتوانند نقش بازدارنده داشته باشند؟
ایران در سال ۱۳۸۰ به پروتکل دوم کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه پیوست؛ پروتکلی که به کشورها اجازه میدهد در صورت بروز درگیری نظامی، درخواست «حفاظت عالی» برای آثار فرهنگی خود را به یونسکو ارائه کنند. با این حال، این سطح از حمایت تنها شامل آثاری میشود که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده باشند.
در روزهای ابتدایی جنگ نیز ایران چنین درخواستی را به یونسکو ارائه کرد و این سازمان اعلام کرد موقعیت آثار تاریخی ایران را به طرفهای درگیر اطلاع داده است. با وجود این، گزارشها نشان میدهد میراث فرهنگی ایران همچنان بهطور غیرمستقیم از حملات هوایی آسیب میبیند.
نصب سپر آبی؛ یک اقدام حفاظتی یا نمادین؟
محسن طوسی ثانی، مدیرکل حفظ و احیای بناها، بافتها و محوطههای تاریخی، درباره نصب نماد سپر آبی میگوید طبق کنوانسیون لاهه، پیش از آغاز هرگونه درگیری باید موقعیت آثار فرهنگی میان طرفین مخاصمه مبادله شود.
به گفته او، از آنجا که جنگ اخیر ناگهانی رخ داد و فرصت چنین تبادلی وجود نداشت، تصمیم گرفته شد با نصب نماد سپر آبی بناها و محوطههای تاریخی علامتگذاری شوند تا کاربری فرهنگی این فضاها برای مهاجمان مشخص باشد.
او تأکید میکند که حتی اگر فناوریهای جدید جنگی باعث شود این نشانهها کمتر دیده شوند، رعایت این پروتکل همچنان ضروری است.
نقش نقشههای دیجیتال در شناسایی آثار تاریخی
یکی از استدلالهایی که درباره بیاثر بودن سپر آبی مطرح میشود این است که موشکها قادر به دیدن چنین نشانههایی نیستند. با این حال، کارشناسان معتقدند هدفگذاری حملات معمولاً بر اساس نقشههای ماهوارهای و بسترهایی مانند Google Earth انجام میشود.
در این نقشهها بسیاری از بناها و محوطههای تاریخی با نمادها و رنگهای مشخص علامتگذاری شدهاند. بنابراین کسانی که اهداف را تعیین میکنند، از موقعیت این آثار آگاه هستند و نصب سپر آبی میتواند نوعی اعلام رسمی و نمادین برای حفاظت از آنها باشد.
چرا کمیته ملی سپر آبی در ایران تشکیل نشد؟
در کنار نصب نماد سپر آبی، تشکیل کمیته ملی سپر آبی یکی از مهمترین توصیههای بینالمللی برای حفاظت از میراث فرهنگی است. این کمیته شبکهای از متخصصان و نهادهاست که در زمان جنگ یا بلایای طبیعی برای حفاظت از آثار تاریخی هماهنگی ایجاد میکند.
با این حال، تلاشها برای تشکیل این کمیته در ایران از دهه ۱۳۹۰ آغاز شد اما به نتیجه نرسید. به گفته کارشناسان، مسائل حقوقی و اختلاف بر سر ساختار نهادی از جمله موانعی بوده که مانع از شکلگیری رسمی این نهاد شده است.
در حالی که بسیاری از کشورها از ظرفیت کمیتههای سپر آبی برای همکاری با یونسکو، نیروهای حافظ صلح و نهادهای بینالمللی استفاده میکنند، نبود چنین ساختاری در ایران میتواند در زمان بحران و حتی پیگیریهای حقوقی پس از جنگ چالشبرانگیز باشد.
حمایت حقوقی از میراث فرهنگی در زمان جنگ
طبق مفاد کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه، کشورها موظفاند از اموال فرهنگی و تاریخی در زمان درگیریهای مسلحانه محافظت کنند. یکی از ابزارهای این حفاظت، نصب نماد سپر آبی است؛ مشروط بر اینکه آن مکان کاربری نظامی نداشته باشد و در نزدیکی اهداف نظامی قرار نگرفته باشد.
پروتکل دوم این کنوانسیون نیز مفهوم «حفاظت تقویتشده» را معرفی کرده است؛ سطحی از حمایت که در صورت ثبت یک اثر در این فهرست، طرفهای درگیر موظفاند از هرگونه حمله یا استفاده نظامی از آن خودداری کنند.
آینده حفاظت از میراث فرهنگی ایران چه خواهد شد؟
با افزایش تهدیدها علیه بناهای تاریخی ایران، بحث درباره کارآمدی نماد سپر آبی و ضرورت تشکیل کمیته ملی آن دوباره پررنگ شده است. بسیاری از کارشناسان معتقدند اگر این سازوکار در زمان صلح ایجاد و تقویت میشد، امروز امکان استفاده مؤثرتر از ظرفیتهای بینالمللی برای حفاظت از میراث فرهنگی کشور وجود داشت.
اکنون پرسش اصلی این است که پس از پایان درگیریها، آیا ایران میتواند آسیبهای وارد شده به آثار تاریخی خود را در مجامع بینالمللی پیگیری کند، یا موضوع حفاظت از میراث فرهنگی همچنان به اقداماتی نمادین محدود خواهد ماند./ پیام ما
