شوراهای شهر قدرت ذاتی دارند

در فرهنگ سیاسی، شورای شهر را «پارلمان شهری» می‌دانند؛ در این صورت شورای شهر در واقع راهبر و ترسیم‌کننده مسیر حرکت و فعالیت دستگاه اجرایی شهرها، یعنی شهرداری‌هاست. زیرا با هر معیاری که در نظر بگیریم، شهرداری‌ها دستگاه اجرایی شهرها هستند و امور اجرایی شهر را بر عهده دارند.

در واقع همان‌طور که پارلمان‌ها جاده و نقشه راه حرکت دولت‌ها را ترسیم می‌کنند و در صورت خروج دولت‌ها از این نقشه و مسیر تعیین و ترسیم‌شده، تدابیر انضباطی را علیه دولت تمهید می‌کنند و یا با توضیح خواستن و حتی برکناری مقام یا مقام‌های دولت، دستگاه اجرایی را مجدداً به مسیر بازمی‌گردانند، شورای شهر نیز چنین عمل می‌کند و حتی می‌تواند بالاترین مقام شهری یعنی شهردار را نیز عزل کند. البته در کشورمان اختیارات شوراهای اسلامی شهر و روستا از این هم بیشتر است و این نهاد باید به شهردار رأی اعتماد دهد و او را برای تصدی امور شهر انتخاب کند. در برخی کشورها شهرداران با رأی مستقیم مردم و شهروندان انتخاب می‌شوند و در نتیجه استقلال شهردار از شورای شهر بیشتر است. اما در ایران شهردار از همان ابتدا خود را وامدار شورای اسلامی شهر و اعضای آن می‌داند و در برابر آنان پاسخگوست.

علاوه بر این، شورای شهر مانند مجلس شورای اسلامی و سایر پارلمان‌ها در کشورهای گوناگون می‌تواند از طریق تنظیم و تخصیص منابع مالی در قالب بودجه سالانه شهرداری‌ها، رفتار این نهاد شهری را کنترل، هدایت و تنظیم کند؛ بسیاری از اقدامات شهرداری‌ها چه در امور درآمدی و چه در ردیف‌های هزینه‌ای تنها در صورتی قانونی می‌شود و از پشتوانه قانون برخوردار می‌گردد که در لایحه بودجه شهرداری‌ها که از سوی شورای شهر تصویب می‌شود، دیده شده باشد. بدون این مصوبه، رفتارهای مالی دولت‌ها و در این موارد، شهرداری‌ها غیرقانونی می‌شود و می‌تواند از سوی نهادهای قضایی همچون دیوان محاسبات یا دستگاه‌های نظارتی مورد پیگرد قانونی و حتی مجازات قرار گیرد. این امر یادآور این لطیفه قدیمی است که می‌گوید: «چوب بودجه، دولت‌ها را تربیت و ادب می‌کند.» در این مورد هم شهرداری در اجرای برنامه‌هایش نمی‌تواند به دلخواه خود و فعالِ مایشاء عمل کند، بلکه باید آن برنامه یا هدف قابل تحقق را در قالب لایحه بودجه به شورای شهر ارائه دهد و مجوز اجرا و نیز هزینه عملیات اجرایی آن را از این شورا اخذ کند. در این صورت پرداخت هزینه‌های اجرای آن مأموریت یا اقدام اجرایی قانونی و دارای پشتوانه مشروعیت حقوقی می‌شود؛ یعنی شهردار به عنوان بالاترین مقام اجرایی شهر از تعقیب قضایی در این مورد مصون خواهد شد.

این امر بدان معناست که شوراهای شهر و روستا نهادهایی تزئینی و تشریفاتی یا فاقد قدرت و اعتبار گرفته از سایر نهادهای قدرتمند شهری و حکومتی نیستند، بلکه در قوانین و از جمله قانون اساسی کشورمان، سازوکارهای اعتمادبخشی برای تعبیه قدرت ذاتی در نهاد شورای شهر تدبیر و تمهید شده است؛ سازوکارهایی که بخشی از آن در این یادداشت مورد توجه قرار گرفت.