سفرهای نوروزی تفریحی نبود؛ ایران وارد الگوی امنیتمحور شد
سفرهای نوروزی ۱۴۰۵ از تفریحمحور به امنیتمحور تغییر کردهاند؛ گزارشی از آمار ۲۹.۷ میلیون سفر، مهاجرت معکوس و آینده مبهم گردشگری ایران.
آمار نزدیک به ۳۰ میلیون سفر نوروزی در ظاهر نشانه پویایی گردشگری است، اما پشت این عدد، روایتی متفاوت شکل گرفته است؛ روایتی از سفرهایی که دیگر نه برای تفریح، بلکه برای امنیت، بقا و فرار از نااطمینانی انجام میشوند.
حالا این پرسش جدیتر از همیشه مطرح است: آیا ایران وارد عصر «سفرهای امنیتمحور» و «مهاجرت معکوس» شده است؟
تغییر ماهیت سفرها در ایران؛ از گردشگری تفریحمحور تا سفرهای امنیتمحور
همزمان با نوروز ۱۴۰۵ و در شرایطی که کشور با تبعات جنگ و نااطمینانیهای گسترده روبهرو بود، الگوی سفر در ایران نیز دستخوش تغییر شد. بر اساس آمار رسمی، از ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۵ فروردین ۱۴۰۵ حدود ۲۹ میلیون و ۷۰۳ هزار نفر سفر در کشور ثبت شد؛ آماری که وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آن را نشانهای از تغییر ماهیت سفرها از «تفریحمحور» به سفرهای امنیتمحور میداند.
در این تحلیل، بخش مهمی از سفرهای نوروزی نه با هدف تفریح و گردش، بلکه با انگیزه حضور در مناطق امنتر، اقامت در خانه اقوام و دور شدن از فضای بحران انجام شده است. به همین دلیل، مفهوم «گردشگری» در معنای رایج آن، برای این نوع جابهجاییها با تردید روبهرو شده است.
آمار سفرهای نوروزی ۱۴۰۵ چه میگوید؟
دادههای رسمی نشان میدهد بیشترین حجم مسافران نوروزی به استانهای شمالی کشور رفتهاند؛ مناطقی که در آن مقطع زمانی، نسبت به سایر نقاط امنتر تلقی میشدند. همین تمرکز جغرافیایی، فرضیه سفرهای امنیتمحور را تقویت کرده است.
وزارت میراث فرهنگی با استناد به همین آمارها اعلام کرده که رفتار مردم در نوروز ۱۴۰۵، دیگر با الگوی سنتی گردشگری تفریحمحور قابل توضیح نیست. از نگاه این نهاد، بخش قابل توجهی از مردم در عمل نوعی کوچ موقت یا جابهجایی اضطراری را تجربه کردهاند؛ سفری که بیش از آنکه با فراغت و مصرف تفریحی تعریف شود، با دغدغه امنیت و آرامش گره خورده است.
کارشناسان: ریشه تغییر، فقط جنگ نیست
با وجود این تحلیل، برخی کارشناسان گردشگری معتقدند تغییر ماهیت سفرها فقط نتیجه شرایط جنگی نیست و باید آن را در بستر گستردهتر تغییر سبک زندگی مردم بررسی کرد.
افسانه احسانی، متخصص اکوتوریسم و فعال فرهنگی و گردشگری، معتقد است برای قضاوت درباره این تغییر، باید آمارها با دقت بیشتری تحلیل شوند. او میگوید نسبت دادن کامل این وضعیت به تغییر رفتار سفر، ادعایی بزرگ است و بهتر است واقعیتهای اجتماعی و اقتصادی پشت آن نیز دیده شود.
به باور او، عواملی مانند تورم، گرانی، بیکاری و ناپایداری اقتصادی در سالهای اخیر، سبک زندگی مردم را دگرگون کردهاند و همین دگرگونی، خود را در نوع سفر و حتی در تصمیمهای محل زندگی نشان میدهد.
سفر برای بقا، نه برای تفریح
یکی از مهمترین نکاتی که در تحلیل کارشناسان دیده میشود، این است که بخشی از مردم دیگر سفر را به عنوان یک انتخاب تفریحی نگاه نمیکنند، بلکه آن را راهی برای ادامه زندگی در شرایط دشوار میبینند.
احسانی با اشاره به تجربههای میدانی خود توضیح میدهد که برخی افراد پس از خروج از شهرهای بزرگ، دیگر به محل قبلی بازنگشتهاند و در شهرهای کوچکتر یا زادگاه خود مستقر شدهاند. در چنین وضعیتی، فردی که در ابتدا «مسافر» به نظر میرسد، بهتدریج به یک «ساکن جدید» تبدیل میشود.
این همان نقطهای است که سفرهای امنیتمحور به پدیدهای فراتر از گردشگری نزدیک میشوند و با مسئلهای به نام مهاجرت معکوس پیوند میخورند.
مهاجرت معکوس؛ پیامد تازه تغییر الگوی سفر
در ادامه همین روند، برخی کارشناسان از شکلگیری تدریجی مهاجرت معکوس سخن میگویند؛ یعنی بازگشت از کلانشهرها به شهرهای کوچکتر و روستاها.
به گفته احسانی، هزینه بالای زندگی در تهران و دیگر شهرهای بزرگ، در کنار نااطمینانیهای سیاسی و اقتصادی، باعث شده برخی خانوادهها ناچار به بازنگری در شیوه زندگی خود شوند. در بعضی موارد، این تغییر حتی به جدایی اعضای خانواده و بازگشت هر فرد به زادگاه یا خانه خانوادهاش منجر شده است.
از این منظر، مهاجرت معکوس فقط یک جابهجایی مکانی نیست، بلکه نشانهای از تغییر عمیق در ساختار معیشت و روابط اجتماعی است؛ تغییری که میتواند هم پیامدهای منفی مانند افزایش قیمت زمین در شهرهای کوچک داشته باشد و هم آثار مثبت مانند انتقال تجربه، آموزش و مهارت به جوامع محلی.
صنعت گردشگری در برابر یک واقعیت تازه
صاحبان صنعت گردشگری ایران معتقدند وضعیت سفر از زمان همهگیری کرونا وارد دورهای تازه شده و هنوز از نظر کیفیت و کمیت به دوران پیش از کرونا بازنگشته است. جنگهای اخیر نیز این روند را تشدید کرده و باعث شده مفهوم سفر در ایران بیش از گذشته به شرایط بحرانی وابسته شود.
در چنین شرایطی، سیاستگذاران گردشگری با یک پرسش کلیدی روبهرو هستند: اگر الگوی غالب سفر در حال حرکت به سمت سفرهای امنیتمحور است، صنعت گردشگری چگونه باید خود را با این واقعیت تازه تطبیق دهد؟
تابآوری گردشگری؛ کلیدواژهای محل مناقشه
همزمان با این تغییر، مسئولان از ضرورت افزایش تابآوری صنعت گردشگری سخن میگویند. هانی رستگاران، دبیر ستاد مرکزی هماهنگی خدمات سفر، بر لزوم شناسایی این تغییر رفتار و برنامهریزی برای توسعه مقاصد جدید، تقویت زیرساختها و حمایت از مناطق کمتر برخوردار تأکید کرده است.
با این حال، برخی فعالان گردشگری نسبت به نحوه استفاده از مفهوم «تابآوری» در ایران انتقاد دارند. از نگاه آنها، تابآوری زمانی معنا دارد که به توان بازیابی، خلاقیت و تداوم واقعی منجر شود؛ نه اینکه صرفاً به معنای تحمل بحران و سازگاری اجباری تعبیر شود.
این انتقاد از آن جهت مهم است که بخشی از فعالان گردشگری معتقدند در سالهای اخیر، پس از بحرانهای متعدد، حمایت مؤثر و پایدار کافی دریافت نکردهاند و همین مسئله احساس بیپناهی در این صنعت را تشدید کرده است.
آینده سفر در ایران به کدام سمت میرود؟
آنچه امروز در آمار و روایتهای میدانی دیده میشود، فقط یک تغییر مقطعی در سفرهای نوروزی نیست. مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی و امنیتی در حال بازتعریف مفهوم سفر در ایران هستند.
اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، تغییر ماهیت سفرها میتواند پیامدهای گستردهای برای صنعت گردشگری، بازار مسکن در شهرهای کوچک، الگوی سکونت و حتی روابط اجتماعی داشته باشد. به همین دلیل، کارشناسان معتقدند وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی باید هرچه سریعتر راهبرد روشن خود را برای مواجهه با سفرهای امنیتمحور و افزایش احتمال مهاجرت معکوس ارائه کند.
سفر در ایران دیگر فقط با مفهوم تفریح تعریف نمیشود. نوروز ۱۴۰۵ نشان داد بخشی از جابهجاییهای مردم به دلایل امنیتی، اقتصادی و معیشتی انجام میشود. همین مسئله، مرز میان گردشگری، کوچ موقت و مهاجرت معکوس را کمرنگ کرده و آینده صنعت سفر در ایران را وارد مرحلهای تازه کرده است./پیام ما
